Học sinh hoàn toàn có thể đi tình nguyện, miễn là việc vừa sức, có người lớn chịu trách nhiệm tại chỗ, cha mẹ biết rõ lịch trình và đồng ý. Với tuổi trung học, tình nguyện tốt nhất thường là những việc gần nhà, trong ngày, có nhóm đi cùng: sắp sách ở thư viện, dọn vệ sinh khu phố, đóng gói quà, đọc truyện cho em nhỏ, giúp ông bà trong xóm.
Bài này viết cho cả học sinh muốn tự tìm việc tốt để làm và cha mẹ đang phân vân có nên cho con đi không. Nội dung gồm việc phù hợp theo lứa tuổi, những câu cha mẹ nên hỏi nhóm, nguyên tắc an toàn, và một điều quan trọng không kém: giữ cho việc tốt không biến thành cuộc đua đếm giờ hay chấm điểm.
Học sinh làm tình nguyện được những gì
Nhiều người lớn nghĩ học sinh chỉ đi theo cho biết, còn việc thật là của người lớn. Thực tế học sinh có những thứ người lớn khó có: sức trẻ, thời gian nghỉ hè, sự gần gũi tự nhiên với trẻ nhỏ, khả năng dùng điện thoại máy tính thành thạo, và thường là sự nhiệt tình chưa bị mài mòn.
Một học sinh lớp mười có thể dạy các em tiểu học trong xóm đọc trôi chảy hơn trong mùa hè, giúp ông bà hàng xóm cài lại điện thoại để gọi video cho con cháu ở xa, cùng bạn bè gom sách cũ lập tủ sách ở nhà văn hoá. Đó là việc tốt thật, có người được giúp thật, không phải bài tập ngoại khoá.
Điều học sinh chưa nên làm là những việc cần chuyên môn hoặc có nguy hiểm: chăm sóc người bệnh nặng, đi cứu trợ ở vùng đang lũ, ở lại qua đêm ở nơi xa mà không có người lớn quen biết, tham gia việc liên quan đến tiền quyên góp mà không có người lớn giữ sổ. Giới hạn này không phải coi thường các em, mà vì người lớn có trách nhiệm giữ an toàn cho trẻ vị thành niên.
Tình nguyện cũng là nơi học sinh học những thứ trường lớp khó dạy: đúng giờ vì có người đang chờ mình, nói chuyện với người lạ một cách tôn trọng, làm việc nhàm mà vẫn làm cho xong, thấy cuộc sống của người khác khác mình thế nào.
Việc vừa sức theo lứa tuổi
Bảng dưới là gợi ý chung, mỗi em một khác. Cha mẹ biết con mình nhất, nên điều chỉnh theo sức và tính của con.
| Lứa tuổi | Việc phù hợp | Cách tham gia | Người lớn cần làm gì |
|---|---|---|---|
| Cuối tiểu học | Gom đồ chơi, sách cũ còn tốt, làm thiệp cảm ơn, tưới cây chung | Đi cùng cha mẹ hoặc cả lớp | Ở bên cạnh suốt buổi, chọn việc ngắn |
| Trung học cơ sở | Dọn vệ sinh khu phố, sắp sách thư viện, đóng gói quà, đọc truyện cho em nhỏ | Theo nhóm lớp, đoàn đội, hoặc cùng gia đình | Biết người phụ trách, đưa đón, hỏi lại sau buổi |
| Trung học phổ thông | Kèm em nhỏ học, hỗ trợ ngày hội, giúp người già dùng điện thoại, phụ bếp ăn từ thiện | Nhóm của trường, đoàn thanh niên, nhóm có người lớn điều phối | Đồng ý bằng văn bản nếu nhóm yêu cầu, nắm lịch trình |
| Học sinh cuối cấp | Tham gia tổ chức một hoạt động nhỏ, làm điều phối viên phụ cho nhóm em khối dưới | Có giáo viên hoặc người lớn đỡ đầu | Để con tự lo nhiều hơn nhưng vẫn biết con ở đâu, với ai |
Dù ở lứa tuổi nào, việc tốt nhất thường là việc học sinh nhìn thấy kết quả ngay và hiểu vì sao mình làm. Một buổi dọn sạch con hẻm trước nhà có ý nghĩa với em hơn một buổi đứng xếp hàng chờ chụp ảnh tại một lễ trao quà xa lạ.
Điều cha mẹ nên hỏi trước khi cho con đi
Cha mẹ không cần cấm, cũng không nên gật đầu cho có. Mấy câu sau giúp quyết định nhanh và yên tâm:
- Ai là người lớn phụ trách tại chỗ, có số liên lạc không, có phải là giáo viên, cán bộ đoàn hay người quen biết không.
- Đi đâu, mấy giờ đi, mấy giờ về, đi bằng phương tiện gì, ai chở. Hoạt động nên kết thúc trước khi trời tối nếu con tự về.
- Con sẽ làm việc gì cụ thể. Câu trả lời mơ hồ như "đi giúp đỡ" thì cần hỏi thêm.
- Có đóng tiền gì không, nếu có thì dùng vào đâu, ai giữ.
- Nhóm có quy định về ảnh không, ảnh của con và ảnh của người được giúp có bị đăng lên mạng không.
- Con có thật sự muốn đi không, hay đi vì bạn bè rủ, vì lớp giao chỉ tiêu. Con muốn thật thì việc tốt mới có ý nghĩa.
Sau buổi đầu tiên, hỏi con kể lại: đã làm gì, gặp ai, thấy thế nào, có gì khó chịu không. Lắng nghe mà không phán xét giúp con dám kể cả những điều không vui, và cha mẹ biết sớm nếu có chuyện không ổn.
Nguyên tắc an toàn khi học sinh tham gia
Luôn có người lớn chịu trách nhiệm. Hoạt động của học sinh cần một người lớn cụ thể chịu trách nhiệm, không phải "nhóm anh chị lớn" chung chung.
Không đi đến chỗ nước sâu, vùng đang thiên tai. Dọn rác bờ sông, bờ biển nghe có vẻ nhẹ nhàng nhưng nước là nguy hiểm thật. Học sinh chỉ làm ở chỗ khô, có người lớn đứng giữa các em và mép nước.
Không ở riêng một mình với người lạ. Kể cả khi kèm học, thăm người già, việc tốt nên làm ở nơi có người khác qua lại, không vào phòng kín, không đi riêng theo lời mời của người lạ.
Biết số khẩn cấp. Học sinh nên thuộc 113 cho công an, 114 cho cứu hoả, 115 cho cấp cứu, và biết báo người lớn phụ trách trước nếu có thể.
Được quyền nói không. Nếu được giao việc thấy sợ, thấy không đúng, ví dụ bê vật nặng, đi xa một mình, giữ tiền, các em có quyền từ chối và báo cho cha mẹ. Không ai được gây áp lực kiểu "làm việc tốt mà còn kén".
Không đưa thông tin cá nhân lên mạng. Không đăng địa chỉ nhà, lịch đi về, ảnh có tên trường rõ ràng kèm vị trí trong những nhóm công khai.
Đừng biến việc tốt thành cuộc đua thành tích
Ở nhiều nơi, hoạt động tình nguyện của học sinh bị gắn với chỉ tiêu: lớp nào có nhiều em tham gia nhất, em nào gom được nhiều giấy vụn nhất, ai có nhiều giờ nhất. Cách làm này nhìn thì sôi nổi nhưng dễ đẩy các em đến chỗ làm việc tốt để được khen, và những em hoàn cảnh khó khăn, không có đồ để góp, cảm thấy mình kém hơn bạn.
Gia đình và nhà trường có thể khuyến khích mà không xếp hạng. Thay vì hỏi con "lớp con ai góp nhiều nhất", hỏi "hôm nay con thấy ai vui vì việc của nhóm con". Thay vì công bố danh sách em làm được nhiều nhất, kể lại việc cả nhóm đã làm và những người đã nhận được giúp đỡ.
Cũng không nên thưởng việc tốt bằng tiền hay quà lớn. Một lời cảm ơn, một bữa cơm gia đình nghe con kể chuyện là đủ. Khi phần thưởng to hơn chính việc làm, đứa trẻ học được rằng việc tốt là thứ để đổi chác.
Với học sinh lớn chuẩn bị hồ sơ học bổng, việc ghi lại kinh nghiệm tình nguyện là chính đáng, nhưng nên ghi để nhớ mình đã học được gì, không phải để chạy cho đủ số giờ. Người đọc hồ sơ thường nhận ra ngay một danh sách hoạt động dày đặc mà không có câu chuyện nào thật.
Tự lập một nhóm việc tốt nhỏ trong lớp
Học sinh trung học phổ thông có thể tự khởi xướng một hoạt động nhỏ, miễn là có người lớn đỡ đầu. Các bước gọn như sau:
- Chọn một việc cụ thể và gần: tủ sách cho nhà văn hoá khu phố, buổi dọn vệ sinh con đường trước cổng trường, buổi đọc truyện cho các em mầm non vào chiều thứ bảy.
- Nhờ một thầy cô hoặc phụ huynh làm người lớn đỡ đầu, xin phép nhà trường hoặc nơi định làm.
- Hỏi người nhận xem họ cần gì thật sự. Nhà văn hoá có thể cần sách thiếu nhi hơn là sách giáo khoa cũ; trường mầm non có thể cần người đọc truyện hơn là đồ chơi.
- Chia việc rõ ràng cho từng bạn: ai liên lạc, ai gom đồ, ai ghi sổ, ai lo dọn dẹp sau buổi. Mọi khoản tiền, nếu có, phải có người lớn cùng giữ và ghi sổ công khai cho cả nhóm.
- Làm thử một lần, ngồi lại rút kinh nghiệm, rồi mới quyết định có làm định kỳ không.
- Báo lại cho người đã góp đồ, góp sức biết việc đã xong và kết quả ra sao, bằng lời kể giản dị, không cần ảnh người nhận.
Ví dụ giả định: tủ sách nhỏ ở nhà văn hoá
Ví dụ giả định: nhóm năm học sinh lớp mười một ở một xã của Nghệ An thấy nhà văn hoá thôn có một căn phòng bỏ trống. Các em hỏi trưởng thôn, được đồng ý cho dùng một góc. Cô giáo chủ nhiệm nhận đỡ đầu. Các em hỏi các em nhỏ trong thôn thích đọc gì, rồi xin sách từ bạn bè, họ hàng, chỉ nhận sách còn tốt, đúng lứa tuổi.
Mỗi chiều chủ nhật, hai em thay phiên mở tủ sách hai tiếng, đọc truyện cho các em nhỏ và ghi sổ mượn trả bằng tay. Không có buổi lễ khai trương, không có băng rôn, cũng không đăng ảnh các em nhỏ lên mạng. Khi nhóm lên lớp mười hai bận ôn thi, các em tìm được ba em lớp mười nhận lại, có buổi bàn giao đàng hoàng.
Điều đáng giữ trong ví dụ này không phải quy mô mà là cách làm: hỏi người nhận cần gì, có người lớn đỡ đầu, việc đều đặn và bàn giao khi không làm tiếp được. Đó là những thói quen theo các em lâu hơn mọi tấm giấy khen.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh bao nhiêu tuổi thì có thể đi tình nguyện?
Không có một mốc tuổi chung. Trẻ nhỏ có thể làm việc tốt cùng cha mẹ ngay từ tiểu học. Học sinh trung học có thể đi theo nhóm có người lớn phụ trách. Với chuyến đi xa, nhiều ngày, nhiều nhóm chỉ nhận người đủ tuổi trưởng thành hoặc yêu cầu cha mẹ đồng ý.
Con muốn đi tình nguyện xa mùa hè, cha mẹ có nên cho không?
Nên xem kỹ nhóm tổ chức, người phụ trách, lịch trình, chỗ ở và phương án an toàn. Nếu con chưa từng tham gia hoạt động gần nhà nào, nên để con thử vài buổi trong ngày trước. Chuyến đi xa đầu tiên tốt nhất có người quen đáng tin đi cùng.
Đi tình nguyện có làm ảnh hưởng việc học không?
Một buổi mỗi tuần hoặc vài buổi trong hè thường không ảnh hưởng, thậm chí giúp con biết sắp xếp thời gian. Nếu con bắt đầu mệt, sút học hay mất ngủ, cha mẹ nên cùng con giảm bớt và chọn lại việc vừa sức hơn.
Có nên tính giờ tình nguyện của học sinh để thi đua không?
Không nên biến việc tốt thành bảng xếp hạng. Ghi lại để các em nhớ mình đã làm gì thì được, nhưng so sánh ai nhiều hơn dễ khiến các em làm vì thành tích và khiến các bạn hoàn cảnh khó khăn tự ti.
Con đi tình nguyện về kể bị la mắng hoặc bị sai việc nặng thì làm gì?
Lắng nghe con kể đầy đủ, hỏi người phụ trách để hiểu sự việc. Nếu nhóm đối xử thiếu tôn trọng hoặc giao việc nguy hiểm cho học sinh, cha mẹ có quyền cho con nghỉ và góp ý với nhóm. Có dấu hiệu xâm hại thì báo ngay công an, gọi 113 nếu khẩn cấp.
Học sinh có nên tự đứng ra quyên góp tiền không?
Không nên tự giữ tiền quyên góp. Nếu nhóm học sinh muốn gom góp cho một việc tốt, cần có thầy cô hoặc phụ huynh cùng giữ sổ, công khai thu chi cho cả nhóm. Góp hiện vật đúng nhu cầu hoặc góp công sức thường phù hợp với học sinh hơn góp tiền.