Cách ghi nhận việc tốt của trẻ hiệu quả nhất thường đơn giản nhất: một câu nói đúng việc con đã làm và tác động của nó lên người khác, nói vào lúc con vừa làm xong. Không cần quà, không cần điểm thưởng, không cần so sánh với ai. Ngược lại, phần thưởng vật chất đều đặn cho việc tốt có nguy cơ khiến trẻ coi việc tốt là cách để đổi lấy phần thưởng.
Bài này giải thích vì sao quà và bảng thi đua không hợp với lòng tốt, cách khen cụ thể theo từng độ tuổi, những câu khen vô tình phản tác dụng, và nên làm gì khi người khác — ông bà, thầy cô — muốn thưởng cho con. Chuyên mục này không dùng bảng điểm hay xếp hạng việc tốt cho trẻ; lý do sẽ rõ ở phần dưới.
Vì sao phần thưởng vật chất không hợp với việc tốt
Phần thưởng hữu ích cho những việc trẻ chưa thích làm và cần tập thành thói quen, như đánh răng hay cất cặp. Nhưng việc tốt có một đặc điểm khác: giá trị của nó nằm ở chỗ được làm vì người khác. Khi gắn một món quà vào, trẻ có thêm một lý do để làm, và lý do đó dần chen vào chỗ lý do ban đầu. Đứa trẻ từng giúp bà vì thương bà có thể chuyển sang giúp bà vì được kẹo, rồi hỏi "giúp bà thì được gì" trước khi giúp.
Các nhà tâm lý học đã quan sát hiện tượng này từ lâu và thường gọi là phần thưởng bên ngoài lấn át động lực bên trong. Mức độ ảnh hưởng còn được bàn cãi và tuỳ tình huống, nhưng với việc tốt, cha mẹ không cần chờ bằng chứng hoàn hảo mới thận trọng: chính trẻ sẽ cho bạn thấy khi bắt đầu mặc cả.
Phần thưởng còn có một hệ quả nữa: trẻ chọn việc tốt dễ thấy, dễ đếm, bỏ qua việc tốt khó thấy. Giúp bạn nhặt bút được tính, còn ngồi cạnh bạn đang buồn thì không ai thấy để thưởng. Lòng tốt thật sự lại thường nằm ở những việc không ai đếm.
Bảng dán sao và thi đua: vì sao nên tránh với lòng tốt
Biến việc tốt thành cuộc đua. Bảng dán sao cho việc tốt, nhất là khi treo chung cho nhiều anh chị em hoặc cả lớp, đặt trẻ vào thế so sánh. Đứa ít sao thấy mình kém, đứa nhiều sao thấy mình hơn người. Cả hai đều không phải điều lòng tốt hướng tới.
Khiến trẻ tranh nhau làm việc tốt. Ví dụ giả định: hai anh em giành nhau rót nước mời bố để được thêm sao, rồi cãi nhau vì ai rót trước. Việc tốt thành nguyên nhân xung đột.
Làm người được giúp thành phương tiện. Khi việc tốt được đếm, người được giúp trở thành cơ hội để lấy điểm. Trẻ có thể vô tình tìm người để giúp cho đủ chỉ tiêu, thay vì để ý ai thật sự cần.
Dừng bảng là dừng việc tốt. Bảng sao nào cũng có lúc bỏ. Nếu động lực của trẻ gắn với bảng, khi bảng biến mất thì việc tốt cũng vắng theo.
Trẻ dễ giấu những lúc mình chưa tốt. Khi việc tốt được đếm và công khai, những lần con cáu với em, giành đồ với bạn trở thành điểm trừ phải giấu. Trẻ cần được làm sai rồi sửa mà không sợ mất sao.
Nếu trường có phong trào thi đua. Bạn không cần phản đối nhà trường. Ở nhà, chỉ cần nói với con rằng điều bố mẹ quý là việc con làm và người được giúp, không phải số điểm hay hạng của con.
Khen cụ thể: từ câu chung chung đến câu có nội dung
Lời khen có tác dụng nhất khi nó mô tả việc con làm và tác động của việc đó lên người khác. Khen kiểu "con ngoan quá" không sai, nhưng trẻ khó biết mình được khen vì điều gì. Một vài ví dụ chuyển đổi:
| Tình huống | Khen chung chung | Khen cụ thể |
|---|---|---|
| Con bóc quýt mời bà | Con ngoan quá | Con bóc sẵn quýt cho bà, bà đỡ phải bóc vì tay bà đau |
| Con rủ bạn mới vào chơi | Giỏi lắm | Bạn ấy mới đến chưa quen ai, con rủ vào chơi nên bạn đỡ lạc lõng |
| Con nhường ghế cho cụ trên xe buýt | Con biết điều thế | Cụ đứng mỏi chân, con đứng dậy nhường nên cụ được ngồi |
| Con kèm em làm bài | Anh giỏi hơn em nhiều | Con giảng chậm từng bước, em hiểu được bài phép trừ có nhớ |
Để ý cột cuối: không câu nào nói con giỏi hơn ai, không câu nào gắn với phần thưởng. Câu nào cũng chuyển sự chú ý của con sang người được giúp. Dần dần, trẻ tự hỏi "bà có đỡ mỏi không" thay vì "mẹ có khen không".
Với trẻ lớn, có khi không cần khen, chỉ cần cảm ơn hoặc hỏi han: "Bạn ấy thế nào rồi con?" Câu hỏi đó cho thấy bạn quan tâm đến việc con làm mà không biến con thành người diễn cho bố mẹ xem.
Những kiểu khen vô tình phản tác dụng
Ngay cả lời khen không kèm quà cũng có thể làm lòng tốt lệch hướng. Bạn có thể soát lại những câu mình hay dùng:
- Khen bằng so sánh: "Con tốt hơn anh nhiều." Lòng tốt thành thước đo hơn thua.
- Khen trước đông người để khoe: kể việc tốt của con trong bữa cỗ, đăng lên mạng kèm ảnh. Trẻ học rằng việc tốt là để được người khác biết.
- Khen gắn với nhãn cố định: "Con là đứa tốt nhất nhà." Trẻ áp lực phải luôn đúng với nhãn, và giấu những lúc mình không tốt.
- Khen quá đà cho việc nhỏ: mỗi lần con đưa đôi dép là một tràng khen. Lời khen mất giá, và trẻ quen chờ khen.
- Khen kèm điều kiện cho lần sau: "Giỏi lắm, lần sau phải làm thế nữa nhé." Lời khen thành lời giao việc.
- Chỉ khen khi việc tốt có lợi cho người lớn: con nhường em thì khen, con bênh một bạn bị trêu thì lờ đi vì sợ phiền.
Không cần hoàn hảo; cha mẹ nào cũng có lúc khen vụng. Quan trọng là xu hướng chung: phần lớn lời ghi nhận của bạn hướng con về phía người khác, không hướng con về phía phần thưởng hay sự hơn người.
Theo độ tuổi: trẻ nhỏ cần nghe, trẻ lớn cần được tin
Với trẻ dưới sáu tuổi, ghi nhận nên đến ngay và ngắn. Một câu cảm ơn cụ thể, một cái ôm, ánh mắt vui của bà khi được con mời nước. Trẻ nhỏ cần thấy kết quả gần, nên giúp con nhìn vào người được giúp: "Con nhìn em kìa, em hết khóc rồi." Không cần giải thích dài.
Với trẻ tiểu học, lời ghi nhận nên đi thêm một bước: nói về ý nghĩa của việc con làm. Trẻ tuổi này bắt đầu hiểu nguyên nhân và kết quả, nên câu khen có thể chỉ ra việc con làm đã thay đổi điều gì. Cũng là tuổi con hay kể việc tốt để được khen; đừng chê con khoe, mà hỏi về người được giúp để con chú ý sang họ.
Với trẻ từ mười tuổi trở lên, lời khen trực tiếp nhiều khi làm con ngượng. Ghi nhận hiệu quả hơn bằng sự tin tưởng: giao cho con những việc quan trọng hơn, hỏi ý kiến con về chuyện giúp đỡ người khác trong gia đình, để con tự quyết cách giúp. Một câu "bố tin con xử lý được" có trọng lượng hơn mọi lời khen.
Ở mọi tuổi, hành động của cha mẹ nói to hơn lời. Trẻ để ý bố mẹ có giúp hàng xóm không, có cảm ơn người phục vụ không, có làm việc tốt mà không kể với ai không. Ghi nhận việc tốt của con mà chính mình không làm thì lời khen nghe rỗng.
Khi ông bà, thầy cô muốn thưởng cho con
Bạn không kiểm soát được mọi phần thưởng con nhận. Ông bà hay cho tiền khi cháu ngoan, thầy cô có phần quà cho học sinh làm việc tốt. Không cần cấm đoán, chỉ cần cân bằng:
- Không phản đối trước mặt con hay trước mặt người tặng. Phần thưởng đến từ tình thương, nên đón nhận lịch sự.
- Nói chuyện riêng với ông bà về mong muốn của gia đình: thay quà bằng thời gian, bằng câu chuyện, bằng một buổi đi chơi cùng cháu.
- Sau khi con nhận thưởng, hỏi con về người được giúp hơn là về món quà: "Bạn ấy đỡ hơn chưa?"
- Nếu con bắt đầu hỏi "làm việc này thì được gì", đừng mắng. Trả lời thật: "Được bà vui, được bà đỡ mệt." Rồi để con tự chọn.
- Giữ nguyên tắc chung trong nhà: việc tốt không có giá. Có thể có những dịp vui chung cả nhà, nhưng không thưởng theo từng việc.
Với thầy cô, nếu thấy phong trào thi đua việc tốt khiến con căng thẳng hoặc bạn bè tranh giành, có thể góp ý nhẹ nhàng qua buổi họp phụ huynh, đề xuất ghi nhận chung cả lớp thay vì xếp hạng từng em.
Khi con làm việc tốt mà không ai thấy
Phần lớn việc tốt của trẻ diễn ra ngoài tầm mắt cha mẹ: ở trường, ở sân chơi, trên đường đi học. Nhiều việc tốt nhất con không bao giờ kể, vì con không nghĩ đó là chuyện đáng kể. Điều này đáng mừng: lòng tốt đã thành phản xạ, không cần khán giả.
Thỉnh thoảng bạn sẽ biết qua người khác — cô giáo kể con đã ngồi cạnh một bạn bị ốm suốt giờ ra chơi, hàng xóm kể con giúp nhặt đồ bị đổ. Lúc đó, nên nhắc lại với con một cách nhẹ nhàng, không làm to chuyện: "Cô kể hôm qua con ngồi với bạn Lan lúc bạn mệt. Bạn ấy đỡ chưa con?" Con biết việc mình làm có người trân trọng, mà không thấy mình đang bị theo dõi để chấm điểm.
Cũng nên dạy con rằng có những việc tốt không cần ai biết, kể cả bố mẹ. Đó là quyền riêng của con. Một đứa trẻ thoải mái giữ việc tốt cho riêng mình là đứa trẻ đã không còn làm việc tốt để được khen.
Ngược lại, nếu con biết rằng mọi việc tốt mình làm sẽ bị bố mẹ đem ra kể với họ hàng, khoe trong nhóm phụ huynh, con có thể ngừng kể, hoặc bắt đầu làm việc tốt chỉ ở những chỗ bố mẹ nhìn thấy. Giữ cho con một vùng riêng tư với lòng tốt của mình cũng là một cách tôn trọng con.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thưởng tiền khi con giúp việc nhà không?
Việc nhà là phần trách nhiệm chung của mọi thành viên, nên tốt nhất không trả tiền cho việc nhà cơ bản. Nếu gia đình muốn dạy con về tiền, có thể trả cho những việc vượt mức thông thường, nhưng tách hẳn khỏi việc giúp người khác. Việc tốt không nên có giá.
Con hay kể lể việc tốt để được khen thì làm sao?
Trẻ nhỏ kể để được khen là bình thường, không cần chê. Bạn đón nhận và hỏi về người được giúp để chuyển sự chú ý. Theo thời gian, khi con được ghi nhận đều đặn mà không phải đòi, nhu cầu kể lể giảm dần.
Nếu không thưởng thì con có còn muốn làm việc tốt không?
Phần lớn trẻ vốn thích giúp đỡ, nhất là khi được thấy người khác vui và được người lớn chú ý. Lời cảm ơn cụ thể, sự tin tưởng và thời gian bên nhau là động lực đủ mạnh. Phần thưởng vật chất ít khi cần thiết cho lòng tốt.
Khen con trên mạng xã hội có sao không?
Đăng việc tốt của con kèm ảnh có thể làm con quen với việc làm tốt để được nhiều người biết, và có thể lộ hình ảnh của người được giúp. Nếu muốn chia sẻ niềm vui, hãy hỏi ý con trước, không đăng ảnh người được giúp, và cân nhắc giữ lại trong gia đình.
Trường có phong trào thi đua việc tốt thì phụ huynh nên làm gì?
Không cần phản đối nhà trường. Ở nhà, giúp con hiểu rằng việc con làm có giá trị vì người được giúp, không vì điểm thi đua. Nếu thấy phong trào gây căng thẳng, có thể góp ý nhẹ nhàng để nhà trường ghi nhận chung thay vì xếp hạng.
Có nên khen khi con làm việc tốt nhưng làm hỏng việc?
Có, nhưng tách hai phần: ghi nhận ý định tốt trước, rồi mới chỉ cách làm đúng. Ví dụ: con muốn giúp mẹ rửa bát nhưng làm vỡ cốc. Cảm ơn con muốn giúp, sau đó hướng dẫn cách cầm cốc. Như vậy con không sợ giúp đỡ vì sợ sai.