Khi con làm việc tốt mà bị bạn chê cười, điều con cần nghe trước tiên không phải là lời khuyên mà là được ghi nhận: việc con làm là đúng, và cảm giác xấu hổ của con là thật. Sau đó mới đến chuyện con muốn làm gì tiếp — làm tiếp một cách kín đáo hơn, đáp lại bạn, hay tìm những người bạn cùng chí hướng.
Tình huống này hay gặp nhất ở cuối tiểu học và cấp hai, lúc trẻ rất để ý ánh mắt bạn bè. Một lời trêu "làm màu", "nịnh cô", "thánh thiện thế" đủ làm nhiều đứa trẻ thôi luôn những việc tốt chúng từng làm tự nhiên. Bài này gợi ý cách nghe con, những câu nên nói và không nên nói, cách giúp con đáp lại, và lúc nào lời trêu đã thành bắt nạt. Nhân vật trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao lời chê cười làm trẻ dễ bỏ việc tốt
Ở tuổi đi học, được nhóm bạn chấp nhận gần như là nhu cầu sống còn. Một đứa trẻ có thể chịu bị cô giáo nhắc, nhưng rất khó chịu khi bị cả nhóm cười. Lời trêu về việc tốt còn khó đỡ hơn trêu chuyện khác, vì nó ngầm nói rằng con đang giả tạo — làm tốt để được khen, để lấy lòng. Con vừa xấu hổ vừa bị nghi ngờ động cơ.
Trẻ phản ứng theo vài kiểu. Có trẻ thôi hẳn, và lần sau thấy bạn ngã thì đứng xa. Có trẻ làm lén, sợ ai nhìn thấy. Có trẻ quay sang hùa theo nhóm, chê bạn khác để chứng minh mình không "thánh thiện". Cả ba đều dễ hiểu, và đều là lúc người lớn cần có mặt.
Cũng nên hiểu những đứa trẻ trêu chọc. Nhiều khi chúng không ác ý; chúng lúng túng trước việc tốt vì chính chúng không dám làm, hoặc vì trong nhóm, tỏ ra bất cần là cách để được nể. Hiểu điều đó giúp con bớt thấy mình bị ghét, và giúp người lớn không biến chuyện thành cuộc chiến giữa "con ngoan" và "đứa hư".
Nghe con trước khi nói gì
Để con kể hết. Con thường kể vòng vo, bắt đầu bằng chuyện khác rồi mới đến chỗ bị cười. Kiên nhẫn để con kể hết, không ngắt lời bằng lời khuyên. Hỏi thêm: "Lúc đó con thấy thế nào?"
Gọi tên cảm xúc. "Con thấy ngượng vì cả nhóm cười, và hơi tức vì bị nói là làm màu, đúng không?" Khi cảm xúc được gọi đúng tên, con dịu xuống và nghe được tiếp.
Đừng vội đánh giá bạn bè của con. Câu "mấy đứa đó hư lắm, chơi với chúng làm gì" đẩy con vào thế phải bênh bạn. Con vẫn cần những người bạn đó trong lớp mỗi ngày.
Đừng giảm nhẹ chuyện. "Có thế thôi mà buồn" là câu nhiều cha mẹ nói để con bớt lo, nhưng con nghe ra là mình không được hiểu. Với con, chuyện đó đang lớn.
Hỏi con muốn gì. Có khi con chỉ cần kể, không cần ai giải quyết. Có khi con muốn biết phải nói gì với bạn. Hỏi thẳng: "Con muốn bố giúp nghĩ cách, hay con chỉ muốn kể thôi?"
Những câu nên nói và không nên nói
Lời của cha mẹ lúc này có thể giúp con giữ lòng tốt hoặc vô tình đẩy con bỏ nó. Một vài cặp so sánh:
| Không nên nói | Vì sao | Nên nói |
|---|---|---|
| Kệ chúng nó, đừng để ý | Con không làm được, và thấy mình bị gạt đi | Bị cười thì khó chịu thật. Con muốn mình nghĩ cách cùng nhau không? |
| Con cứ làm việc tốt, người tốt sẽ được đền đáp | Nghe như rao giảng, và hứa điều không chắc | Việc con làm là đúng, bố mẹ thấy và quý điều đó |
| Lần sau đừng làm trước mặt bạn nữa | Dạy con rằng việc tốt là thứ phải giấu | Con có thể chọn làm thế nào cho con thấy thoải mái |
| Con nhạy cảm quá | Dán nhãn, làm con ngại kể lần sau | Bố mẹ hiểu vì sao chuyện đó làm con buồn |
| Để mẹ lên gặp cô giáo | Con sợ bị coi là mách lẻo, chuyện to hơn | Nếu chuyện tiếp diễn, mình bàn xem có cần nói với cô không |
Câu quan trọng nhất có lẽ là để con biết: giá trị của việc con làm không phụ thuộc vào việc bạn bè có khen hay không. Con giúp bác lao công nhặt rác vì sân trường sạch hơn và bác đỡ vất vả, không phải để được ai thấy.
Giúp con chuẩn bị cách đáp lại
Một vài cách đáp lại nhẹ nhàng giúp con không bị dồn vào thế bí. Tập ở nhà bằng cách đóng vai, để con chọn câu con thấy tự nhiên:
- Đáp ngắn, thản nhiên: "Ừ, bác ấy vất vả mà." Rồi chuyển chủ đề. Lời trêu thường tắt khi không có phản ứng mạnh.
- Đùa lại nhẹ, không xúc phạm: "Làm màu mà sân sạch thì cũng được chứ." Hợp với trẻ có tính hài hước.
- Mời bạn cùng làm: "Cậu cầm giúp một túi không?" Nhiều đứa trẻ trêu vì ngại, được mời lại vui vẻ làm.
- Im lặng và tiếp tục việc mình đang làm. Đó cũng là một câu trả lời.
- Nói thẳng với bạn thân sau giờ học: "Lúc nãy cậu cười làm mình ngại." Bạn thân thường không biết mình làm bạn tổn thương.
Không có câu đáp nào đúng cho mọi trẻ. Trẻ hướng nội có thể chọn im lặng, trẻ hoạt bát chọn đùa lại. Quan trọng là con có sẵn một vài lựa chọn trong đầu để không bị bất ngờ.
Có thể kể cho con nghe một lần chính bạn từng bị chê khi làm điều đúng, và bạn đã cảm thấy thế nào, làm gì. Trẻ tuổi này ít nghe lời khuyên nhưng rất chú ý đến câu chuyện thật của cha mẹ.
Tìm những người bạn cùng chí hướng
Một đứa trẻ giữ được lòng tốt lâu dài thường không phải nhờ dũng cảm một mình, mà nhờ có vài người bạn cũng nghĩ như mình. Giúp con tìm những nhóm đó: câu lạc bộ ở trường, đội tình nguyện của khu dân cư dành cho thiếu niên, nhóm đọc sách, đội thể thao có huấn luyện viên quan tâm đến cách cư xử. Ở đó, việc tốt là chuyện bình thường, không ai trêu.
Cha mẹ cũng có thể tạo dịp để con làm việc tốt cùng bạn: rủ một hai bạn cùng lớp đến nhà làm thiệp tặng ông bà, cùng tham gia một buổi dọn dẹp ở khu phố. Khi một nhóm nhỏ cùng làm, việc tốt chuyển từ "chuyện kỳ lạ của một đứa" thành "việc nhóm mình làm".
Ví dụ giả định: một cô bé lớp bảy hay giúp bạn khuyết tật trong lớp mang cặp lên cầu thang, bị vài bạn trêu là "làm bảo mẫu". Mẹ không khuyên gì nhiều, chỉ gợi ý con rủ thêm hai bạn thân thay phiên. Sau một tháng, việc mang cặp thành lịch chung của ba đứa, và lời trêu tự tắt vì không còn ai để trêu riêng.
Lưu ý là không ép con giữ việc tốt bằng mọi giá. Nếu con chọn tạm dừng một việc vì quá áp lực, hãy chấp nhận và tin rằng con sẽ quay lại theo cách khác. Lòng tốt không mất đi chỉ vì nghỉ một thời gian.
Khi chính người lớn chê việc tốt của con
Không chỉ bạn bè mới chê. Có khi lời làm con chùn bước lại đến từ người lớn trong nhà: bác bảo "lo chuyện bao đồng", ông nói "dại thế, giúp người ta rồi người ta có nhớ đâu", một người họ hàng cười "học thì không lo, toàn đi làm việc không đâu". Những câu đó thường nói cho vui hoặc vì lo cho con, nhưng trẻ nghe rất rõ, và tác động đôi khi lớn hơn lời của bạn bè vì đến từ người con kính trọng.
Nếu bạn có mặt lúc đó, hãy nói nhẹ một câu bênh con mà không làm người lớn kia mất mặt: "Cháu giúp bác hàng xóm xách đồ, con thấy cũng hay mà bác." Sau đó, lúc riêng, giải thích với con rằng người lớn cũng có những lo lắng riêng — sợ con bị thiệt, sợ con sao nhãng việc học — và con không cần đồng ý với mọi điều người lớn nói.
Nếu chính bạn từng buột miệng chê như vậy, cách sửa đơn giản nhất là nói lại với con: "Hôm trước mẹ nói con lo chuyện không đâu, mẹ nói chưa đúng. Việc con làm là tốt, mẹ chỉ lo con mệt." Trẻ nhớ những lần cha mẹ nhận sai lâu hơn mọi bài học.
Với những việc tốt mà người lớn lo có rủi ro thật — đi giúp người lạ một mình, cho đồ có giá trị — hãy nói về rủi ro cụ thể và cách làm an toàn hơn, thay vì chê cả việc tốt. Con cần nghe rằng ý định của con là đúng, chỉ cách làm cần chỉnh.
Khi lời trêu đã thành bắt nạt
Có lúc chuyện không dừng ở vài câu đùa. Nếu lời trêu lặp đi lặp lại, có nhiều người tham gia, kèm cô lập hoặc đăng lên mạng, đó là bắt nạt và cần người lớn xử lý. Các bước:
- Nhận ra dấu hiệu: con không muốn đi học, ngủ kém, bỏ ăn, xoá mạng xã hội, kể bị cả nhóm tẩy chay hoặc bị đăng ảnh chế giễu.
- Hỏi con cụ thể chuyện gì đã xảy ra, ai liên quan, từ khi nào. Lưu lại bằng chứng nếu có tin nhắn, bài đăng, nhưng không đăng lại.
- Báo giáo viên chủ nhiệm, nói rõ sự việc và đề nghị nhà trường xử lý. Nói với con trước khi đi gặp, để con không thấy bị qua mặt.
- Nếu nhà trường không xử lý hoặc con có dấu hiệu bị tổn thương tâm lý kéo dài, tìm gặp chuyên gia tâm lý học đường hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
- Trường hợp có đe dọa, bạo lực, cần trợ giúp gấp, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoặc báo công an qua 113.
Trong suốt quá trình, nhắc con rằng việc con bị trêu không phải lỗi của con, và việc tốt con đã làm vẫn là việc tốt.
Câu hỏi thường gặp
Con nói không muốn làm việc tốt nữa vì sợ bị trêu thì sao?
Đừng phản ứng mạnh hay chê con hèn. Ghi nhận rằng con đang mệt vì áp lực, và việc tạm dừng là quyền của con. Giữ kết nối bằng những việc tốt nhỏ ở nhà, nơi con không bị ai nhìn. Khi bớt áp lực, nhiều trẻ tự quay lại.
Có nên khen con trước mặt bạn để bạn bớt trêu không?
Thường không nên. Với trẻ tuổi dậy thì, được cha mẹ khen trước mặt bạn có thể làm chuyện tệ hơn vì bạn sẽ có thêm cớ trêu. Khen riêng, cụ thể, đúng việc là đủ.
Con bị trêu vì giúp một bạn bị cả lớp xa lánh thì xử lý thế nào?
Đây là trường hợp con đang làm điều khó và đáng quý. Hỗ trợ con bằng cách lắng nghe, giúp con tìm thêm bạn cùng giúp, và trao đổi với giáo viên để cô để ý đến bạn bị xa lánh. Không đặt toàn bộ gánh nặng lên vai con.
Con lại hùa theo nhóm trêu một bạn làm việc tốt thì sao?
Bình tĩnh hỏi con chuyện xảy ra, hỏi con nghĩ bạn kia cảm thấy thế nào. Có thể con hùa vì sợ chính mình bị trêu. Giúp con nghĩ cách sửa, ví dụ nói chuyện riêng với bạn kia. Không làm con xấu hổ trước người khác.
Có nên chuyển lớp cho con vì bị trêu không?
Chuyển lớp chỉ nên tính khi lời trêu đã thành bắt nạt kéo dài và nhà trường không xử lý được. Với lời trêu thông thường, giúp con có kỹ năng đáp lại và có bạn cùng chí hướng thường hiệu quả hơn. Quyết định nên bàn cùng con và giáo viên.
Trẻ tiểu học có hay bị trêu vì làm việc tốt không?
Có, nhưng thường nhẹ hơn và dễ xử lý hơn so với tuổi dậy thì. Trẻ nhỏ thường trêu theo phản xạ rồi quên ngay. Cha mẹ chỉ cần nghe con kể, ghi nhận, và nhắc rằng việc con làm là tốt. Giáo viên tiểu học cũng dễ can thiệp hơn khi được báo.