CamPhuc.comCảm Phục
Dạy trẻ lòng tốt

Dạy trẻ lòng biết ơn: từ câu cảm ơn đến nhận ra người đã giúp mình

Lòng biết ơn không chỉ là câu cảm ơn đúng lúc. Cách giúp trẻ nhận ra công sức người khác, cảm ơn cụ thể và đáp lại theo sức mình, theo từng độ tuổi.

Child handing a small hand-drawn card to a school security guard at a gate in Hue, morning light, both seen from the side, blurred faces, blank paper

Lòng biết ơn ở trẻ gồm ba phần: nhận ra có người đã làm gì cho mình, hiểu việc đó tốn công sức của người ta, và muốn đáp lại theo cách nào đó. Câu "cảm ơn" chỉ là phần nổi. Một đứa trẻ vẫn nói cảm ơn rất lễ phép mà không hề để ý bữa cơm ai nấu, và ngược lại một bé ít nói lại nhớ mang cốc nước cho bà mỗi chiều.

Bài này đi qua từng phần: tập cho trẻ nhìn thấy những người làm việc cho mình, dạy câu cảm ơn có nội dung thay vì nói cho xong, những cách đáp lại vừa sức, và vì sao trẻ được đáp ứng mọi thứ ngay lập tức lại khó biết ơn. Ba phần này lớn lên theo tuổi, nên bài chia gợi ý theo từng chặng để bạn không đòi ở con một đứa trẻ năm tuổi điều chỉ đứa trẻ mười tuổi mới làm được.

Vì sao nhiều trẻ nói cảm ơn mà không thật sự biết ơn

Ở nhiều gia đình, câu cảm ơn được dạy như một phép lịch sự: nhận quà thì khoanh tay "con cảm ơn bác ạ", được cho kẹo thì phải nói rồi mới được ăn. Điều đó cần thiết, nhưng nếu dừng ở đó, trẻ học rằng cảm ơn là thủ tục để lấy được thứ mình muốn. Câu nói tách khỏi cảm giác.

Lòng biết ơn thật sự bắt đầu từ chỗ nhìn thấy. Một đứa trẻ khó biết ơn bữa cơm nếu chưa từng thấy ai đi chợ, nhặt rau, đứng bếp. Khó biết ơn chiếc áo sạch nếu quần áo tự xuất hiện trong tủ. Ở đô thị, rất nhiều công sức nuôi một đứa trẻ diễn ra ngoài tầm mắt nó: người giao hàng, cô lao công dọn sân trường, bác bảo vệ trực đêm. Trẻ không vô ơn; trẻ chỉ chưa được cho thấy.

Thêm một lý do: khi mọi mong muốn được đáp ứng ngay, trẻ không có dịp cảm nhận giá trị của thứ mình nhận. Biết ơn cần một khoảng trống nhỏ giữa mong và được — một chút chờ đợi, một chút công sức của chính mình. Không phải để trẻ thiếu thốn, mà để trẻ biết thứ mình có đến từ đâu.

Giúp trẻ nhìn thấy những người làm việc cho mình

Kể câu chuyện phía sau đồ vật. Khi ăn cơm, kể vài câu: gạo này bà ngoại gửi từ quê lên, rau này mẹ mua ở chợ sáng nay, cô bán rau dậy từ rất sớm. Không cần thành bài học, chỉ cần đủ để con biết bữa cơm có nhiều người góp tay.

Cho con tham gia một phần việc. Trẻ nhặt rau cùng bà một lần sẽ hiểu nhặt rau mất bao lâu. Trẻ phơi đồ cùng mẹ sẽ để ý đến chiếc áo sạch. Biết ơn lớn lên từ chính trải nghiệm làm việc đó.

Chỉ cho con thấy người làm việc thầm lặng. Trên đường đi học, chỉ cho con thấy cô lao công quét đường từ sáng sớm, chú bảo vệ mở cổng cho cả trường. Gợi ý con chào họ. Ví dụ giả định: một bé lớp hai ở Huế bắt đầu chào bác bảo vệ mỗi sáng sau khi bố kể bác trực cả đêm; vài tuần sau, bác nhớ tên bé.

Nhắc tên người đã giúp. Thay vì "may mà có người giúp", nói "may mà có chú hàng xóm đẩy giúp xe lúc xe hỏng". Tên và việc cụ thể giúp trẻ ghi nhớ.

Câu cảm ơn có nội dung: dạy theo từng độ tuổi

Câu cảm ơn có giá trị hơn khi nói được người kia đã làm gì và việc đó có ý nghĩa thế nào với mình. Trẻ ở mỗi tuổi làm được mức khác nhau:

Độ tuổiTrẻ làm đượcVí dụ câu cảm ơn
Hai đến ba tuổiNói hoặc làm cử chỉ cảm ơn khi được nhắcCon cảm ơn bà ạ, kèm khoanh tay hoặc ôm
Bốn đến sáu tuổiThêm tên việc được giúpCháu cảm ơn bác đã cho cháu mượn quả bóng
Bảy đến mười tuổiThêm ý nghĩa của việc đó với mìnhCon cảm ơn cô đã giảng lại bài, giờ con làm được bài tập rồi
Mười tuổi trở lênCảm ơn chủ động, kể cả sau một thời gianHồi lớp năm thầy hay ở lại giảng cho em, năm nay em vào lớp chuyên toán rồi

Đừng đòi trẻ nói đúng mẫu câu mỗi lần. Nhắc nhẹ khi cần, và làm mẫu nhiều hơn nhắc. Khi bạn cảm ơn người phục vụ quán ăn bằng một câu cụ thể — "cảm ơn em, món này nóng ngon quá" — trẻ ngồi cạnh nghe và học.

Với quà tặng, có thể tập cho con thói quen kể lại với người tặng mình đã dùng món quà thế nào: "Bộ bút màu bác tặng, cháu vẽ được ba bức rồi." Đó là lời cảm ơn mà người lớn nào cũng nhớ.

Những cách đáp lại vừa sức trẻ

Biết ơn đầy đủ là muốn đáp lại. Trẻ không có tiền, không có quyền quyết định lớn, nhưng có nhiều cách đáp lại phù hợp:

  • Vẽ tranh, làm thiệp tay tặng người đã giúp mình — ông bà, cô giáo, bác hàng xóm.
  • Viết vài dòng cảm ơn cô giáo cuối năm học, kể một việc cụ thể cô đã làm cho mình.
  • Gọi điện hỏi thăm ông bà ở quê, kể chuyện học hành, không chỉ gọi khi cần xin gì.
  • Giúp lại người đã giúp mình bằng việc vừa sức: xách đồ cho bác hàng xóm từng đẩy xe hộ, tưới cây giúp khi bác đi vắng.
  • Truyền tiếp: được bạn giảng bài thì lần sau giảng cho bạn khác. Trẻ hiểu rằng không phải lúc nào cũng trả lại được cho đúng người, nhưng có thể làm điều tốt cho người khác.
  • Giữ gìn đồ được tặng, dùng nó thật sự thay vì cất xó rồi đòi món mới.

Điều cần tránh là biến đáp lại thành nghĩa vụ nặng nề, kiểu "bà cho con quà thì con phải học giỏi để trả ơn bà". Câu đó biến tình thương thành món nợ, và trẻ có thể né tránh người cho quà để khỏi mang nợ. Đáp lại nên là việc con muốn làm, nhỏ và cụ thể.

Trẻ được đáp ứng quá nhanh và vì sao khó biết ơn

Ông bà, cha mẹ thương con cháu, muốn bù đắp những thiếu thốn của thế hệ mình, nên con muốn gì thường có ngay. Không có gì sai trong việc thương con. Nhưng khi thứ gì cũng đến ngay, trẻ không có cơ hội cảm nhận giá trị của nó. Món đồ chơi mong ba tuần và tự để dành một phần tiền tiêu vặt để mua được nâng niu khác hẳn món đồ chơi thứ mười trong tháng.

Bạn không cần cố ý tạo ra thiếu thốn. Chỉ cần tạo một khoảng chờ hợp lý: muốn mua món mới thì ghi vào danh sách, đến dịp sinh nhật hoặc cuối tháng cả nhà xem lại. Nhiều món trẻ quên mất khi đến lúc xem lại — và đó là bài học tự nhiên về mong muốn nhất thời.

Cũng nên để trẻ góp chút công sức cho thứ mình có: tự gói quà tặng bạn thay vì nhờ cửa hàng gói, tự chuẩn bị đồ trước chuyến đi chơi. Công sức của chính mình giúp trẻ hiểu công sức của người khác.

Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ có lệ mỗi tối thứ bảy cả nhà kể một điều mình biết ơn trong tuần. Không ai chấm câu trả lời, không ai so sánh. Có tuần bé út nói biết ơn con mèo vì nằm cạnh lúc bé ốm. Cả nhà cười, nhưng không ai sửa. Thói quen nhỏ đó đều đặn quan trọng hơn câu trả lời "đúng".

Khi con tỏ ra vô ơn: xử lý từng bước

Có lúc con mở quà rồi chê "con có cái này rồi", hay ăn xong bỏ đi không một lời. Thay vì mắng ngay trước mặt mọi người, bạn có thể làm theo thứ tự:

  1. Bình tĩnh xử lý tại chỗ bằng cách nói thay con một câu phù hợp: "Cảm ơn bác, con rất thích tô màu." Không vạch lỗi con trước người tặng.
  2. Sau đó, lúc riêng tư, hỏi con cảm thấy thế nào khi nhận quà. Có khi con thất vọng thật vì mong một món khác — cảm xúc đó cần được nói ra.
  3. Giúp con nghĩ về người tặng: bác đã chọn quà thế nào, mất công đi mua ra sao, bác mong con vui.
  4. Gợi ý con cách sửa: gọi lại cảm ơn, vẽ một bức tranh bằng chính món quà gửi bác.
  5. Không nhắc lại chuyện cũ nhiều lần và không dán nhãn "đồ vô ơn". Nhãn dán lâu dài làm trẻ tin mình là như thế.

Trẻ dưới năm tuổi thường phản ứng thật thà với quà chưa ưng ý; điều đó không có nghĩa con vô ơn. Lòng biết ơn trưởng thành dần, và nhiều người lớn vẫn còn đang học.

Người lớn làm mẫu: lòng biết ơn trong cách cha mẹ nói chuyện

Trẻ học biết ơn chủ yếu bằng cách nghe người lớn biết ơn. Nếu trong bữa cơm, cha mẹ chỉ kể chuyện ai làm phiền mình, ai đối xử tệ với mình, trẻ sẽ quen nhìn người khác qua lăng kính thiệt hơn. Nếu thỉnh thoảng cha mẹ kể "hôm nay chị đồng nghiệp làm giúp phần việc khi mẹ bận", trẻ học được rằng người khác thường giúp mình nhiều hơn mình nghĩ.

Cha mẹ cũng nên cảm ơn chính con mình. Khi con dọn bàn, cất giày, giữ em giúp, một câu cảm ơn cụ thể từ người lớn dạy con rằng cảm ơn không phải là việc chỉ người nhỏ nói với người lớn. Trong nhiều gia đình Việt, người lớn ngại cảm ơn con cái vì nghĩ đó là bổn phận của con. Nhưng trẻ được cảm ơn thì mới hiểu được cảm ơn mang lại cảm giác thế nào.

Cuối cùng, nói về những người đã giúp gia đình mình trong quá khứ — người thầy cũ của bố, người hàng xóm từng cưu mang mẹ hồi mới lên thành phố, người lạ đã giúp khi xe hỏng giữa đường. Những câu chuyện đó cho trẻ thấy gia đình mình đứng vững được một phần nhờ lòng tốt của người khác, và biết ơn là cách giữ sợi dây ấy.

Câu hỏi thường gặp

Có nên bắt trẻ nói cảm ơn mỗi khi nhận quà không?

Nhắc trẻ nói cảm ơn là cần, nhưng không nên giữ món quà lại cho đến khi trẻ nói. Cách ép đó biến câu cảm ơn thành điều kiện để được nhận. Bạn có thể nhắc nhẹ, làm mẫu bằng chính câu cảm ơn của mình, và sau đó giúp con cảm ơn lại theo cách cụ thể hơn.

Trẻ nhút nhát không dám nói cảm ơn với người lạ thì sao?

Trẻ nhút nhát vẫn có thể biết ơn sâu sắc, chỉ là ngại nói. Cho con cách khác để thể hiện: gật đầu, mỉm cười, vẽ tặng một bức tranh sau. Không nên trách con trước mặt người khác vì điều đó làm con càng ngại. Lớn dần, khi tự tin hơn, con sẽ nói được.

Có nên dạy trẻ biết ơn bằng cách kể về trẻ em nghèo khổ không?

Kể cho con biết có những bạn sống khó khăn hơn là cần thiết, nhưng nếu chỉ dùng để so sánh kiểu "con còn sướng chán", trẻ dễ thấy có lỗi hoặc nhìn bạn nghèo như đối tượng thương hại. Tốt hơn là nói về hoàn cảnh với sự tôn trọng và cùng nghĩ xem mình có thể làm gì phù hợp.

Viết sổ biết ơn có hợp với trẻ không?

Với trẻ đã biết viết, ghi vài điều biết ơn mỗi tuần có thể là thói quen nhẹ nhàng, miễn là tự nguyện, không bị kiểm tra hay chấm. Với trẻ nhỏ, kể bằng lời trước khi ngủ hợp hơn. Nếu con thấy chán, đổi cách hoặc nghỉ một thời gian, đừng biến thành bài tập về nhà.

Ông bà cho cháu quá nhiều quà thì làm sao dạy biết ơn?

Bạn nên trò chuyện nhẹ nhàng với ông bà về việc thay bớt quà bằng thời gian chơi cùng cháu. Song song, giúp con kể cho ông bà mình đã dùng món quà thế nào và làm một việc nhỏ đáp lại. Quan hệ ông bà và cháu là quý, không cần biến thành chuyện căng thẳng.

Dạy lòng biết ơn có làm trẻ dễ bị người khác lợi dụng không?

Biết ơn không đồng nghĩa với phải làm mọi điều người từng giúp mình yêu cầu. Cần dạy con song song rằng có những yêu cầu được phép từ chối, dù người đó từng tốt với mình, nhất là khi yêu cầu làm con thấy không ổn. Biết ơn là ghi nhận, không phải món nợ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138