Một chuyến tình nguyện vùng sâu vùng xa tốt bắt đầu từ câu hỏi nơi nhận đang cần gì, không phải từ việc nhóm muốn mang gì lên. Sau đó mới đến đồ đạc gọn nhẹ, sức khoẻ đủ để không thành gánh nặng cho người khác, kế hoạch an toàn cho đường đi và thời tiết, và cách cư xử để người dân thấy được tôn trọng chứ không bị biến thành đối tượng của lòng thương hại.
Bài này dành cho người lần đầu tham gia một chuyến lên vùng cao, xuống vùng sông nước hẻo lánh hay ra đảo nhỏ, đi cùng một nhóm đã có người phụ trách. Bài không thay cho buổi phổ biến của nhóm, mà giúp bạn biết cần hỏi gì, mang gì và tránh gì.
Hỏi nơi nhận cần gì trước khi nghĩ mang gì
Những chuyến đi để lại kỷ niệm buồn thường có chung một lỗi: nhóm tự quyết định mang gì dựa trên hình dung của mình. Mì gói chất đống trong khi bản cần gạo và dầu ăn; quần áo cũ không hợp khí hậu hay cỡ người; sách vở không đúng chương trình; kẹo bánh làm sâu răng trẻ nhỏ ở nơi không có nha sĩ. Đồ không dùng được lại thành rác ở chính nơi khó xử lý rác nhất.
Cách đúng là nhóm liên hệ trước với người hiểu tình hình tại chỗ: hiệu trưởng điểm trường, trạm y tế xã, trưởng thôn, cán bộ xã phụ trách văn hoá xã hội. Họ biết trường đang thiếu bàn ghế hay thiếu nhà vệ sinh, nhà nào thật sự khó khăn, mùa nào nên đến, mùa nào nên tránh vì người dân bận gặt hay đường bị sạt.
Là tình nguyện viên, bạn có thể hỏi người phụ trách nhóm: nhóm đã trao đổi với ai ở nơi đến, danh sách nhu cầu từ đâu ra. Câu trả lời rõ ràng là dấu hiệu chuyến đi được chuẩn bị tử tế. Nếu chuyến đi có quyên góp hiện vật từ bạn bè, hãy chuyển cho họ đúng danh sách nhu cầu đó thay vì kêu gọi chung chung.
Đồ mang theo: nên và không nên
Đồ cá nhân gọn nhẹ giúp bạn tự lo được cho mình, không phải nhờ người khác. Bảng dưới là gợi ý cho chuyến vài ngày:
| Nhóm đồ | Nên mang | Không nên mang |
|---|---|---|
| Quần áo | Áo dài tay, quần dài, áo khoác giữ ấm, áo mưa bộ, giày đế bám, dép quai hậu | Váy ngắn, đồ hở hang ở nơi người dân kín đáo, giày cao gót, giày trơn đế |
| Sức khoẻ | Thuốc cá nhân đang dùng theo đơn, băng dán, dung dịch sát khuẩn, kem chống côn trùng, khẩu trang | Thuốc kê đơn để phát cho người dân, thuốc không rõ nguồn gốc |
| Sinh hoạt | Đèn pin, sạc dự phòng, bình nước cá nhân, túi đựng rác mang về, khăn nhỏ | Đồ dùng một lần thừa thãi, loa phát nhạc to |
| Giấy tờ, tiền | Căn cước, thẻ bảo hiểm y tế, một khoản tiền mặt dự phòng chia làm hai nơi | Trang sức, nhiều tiền mặt, đồ đắt tiền không cần |
| Đồ cho nơi nhận | Đúng danh sách nhu cầu nhóm đã thống nhất với địa phương | Đồ tự ý mang thêm để tặng riêng, kẹo bánh phát tràn lan |
Thuốc là điểm hay gây hiểu lầm nhất. Phát thuốc cho người dân là việc của cơ sở y tế; tình nguyện viên không có chuyên môn mà phát thuốc theo cảm tính có thể gây hại. Thuốc bạn mang là để dùng cho chính mình theo hướng dẫn của bác sĩ.
Giữ sức khoẻ trước và trong chuyến
Biết sức mình trước khi nhận. Đường lên bản có khi phải đi bộ hàng giờ, lội suối, leo dốc. Nếu bạn chưa quen vận động, nên tập đi bộ đều vài tuần trước chuyến, và nói thật với nhóm về giới hạn của mình.
Báo tình trạng sức khoẻ cho người phụ trách. Dị ứng, hen, bệnh tim, say xe nặng, đang mang thai là những điều nhóm cần biết để sắp xếp. Với bệnh đang điều trị, hỏi bác sĩ trước khi đi xa.
Ăn uống cẩn thận. Uống nước đã đun sôi hoặc nước đóng chai, ăn chín. Tôn trọng bữa cơm người dân mời nhưng không ép mình ăn thứ cơ thể không quen nếu thấy không ổn.
Ngủ đủ, không thức khuya liên tục. Những đêm sinh hoạt văn nghệ đến khuya rất vui nhưng làm cả nhóm mệt cho ngày hôm sau, khi còn đường dài phải đi.
Không rượu bia khi đang làm việc. Người dân có thể mời uống theo phong tục; từ chối khéo là được hiểu. Uống say ở nơi xa, đường dốc, gần suối là nguy hiểm thật.
Biết trạm y tế gần nhất. Người phụ trách cần biết trạm y tế xã ở đâu, đường ra bệnh viện gần nhất bao lâu, và có thể gọi 115 từ đâu nếu điện thoại có sóng.
An toàn đường đi và thời tiết
Vùng sâu vùng xa thường đi kèm đường khó và thời tiết thất thường. Những nguyên tắc dưới đây không thể thương lượng:
- Theo dõi dự báo thời tiết và cảnh báo thiên tai của địa phương những ngày trước chuyến. Có cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở thì hoãn, không cố đi.
- Không lội qua suối khi nước dâng, nước đục chảy xiết, kể cả khi người địa phương vẫn qua. Họ quen đường, bạn thì không.
- Không đi đường đèo vào ban đêm. Xe chở người phải có tài xế quen đường, không chở quá số người.
- Không tách nhóm đi một mình, nhất là khi tắm suối, đi rừng, đi chợ phiên xa.
- Mỗi người có một bạn đi cặp để để ý nhau, điểm danh mỗi khi lên xe, xuống xe.
- Báo lịch trình chi tiết cho người thân: đi ngày nào, ở đâu, về ngày nào, liên lạc với ai khi mất sóng.
- Biết các số 113, 114, 115 và vị trí có sóng điện thoại gần nhất, vì nhiều bản chỉ có sóng ở vài điểm.
Sau thiên tai, nhiều nhóm muốn đi cứu trợ ngay. Đi khi nước chưa rút, đường chưa thông là tự đặt mình vào chỗ phải được cứu. Hàng cứu trợ nên đi qua chính quyền địa phương hoặc tổ chức đang điều phối tại chỗ, và người không có kinh nghiệm cứu hộ chỉ nên tham gia khi tình hình đã ổn định.
Cư xử với người dân nơi đến
Người dân vùng sâu vùng xa không phải là người cần được dạy dỗ. Họ có cách sống, tri thức về rừng, về nương rẫy, về mùa vụ mà người thành phố không có. Tình nguyện viên đến để góp một phần sức trong thời gian ngắn, không phải để thay đổi cuộc sống của họ theo ý mình.
Một số điều nhỏ mà quan trọng: chào hỏi trưởng thôn, già làng, người có uy tín trước khi bắt đầu; hỏi trước khi vào nhà, khi chụp ảnh; ăn mặc kín đáo; không nói lớn, không bật nhạc to vào buổi tối; không bình phẩm về nhà cửa, cách ăn uống, phong tục trước mặt người dân hay trên mạng sau khi về.
Hỏi người phụ trách về những điều kiêng kỵ của dân tộc nơi đến, mỗi vùng mỗi khác, có nơi kiêng người lạ vào nhà vào những ngày nhất định, có nơi có quy định riêng về khu rừng chung. Không biết thì hỏi, đừng tự đoán.
Đừng làm thay những việc người dân tự làm được. Sửa trường, đắp đường là việc nên làm cùng người dân, không phải làm thay họ. Khi cùng làm, công trình được giữ gìn lâu hơn, và người dân là chủ chứ không phải người đứng nhìn.
Với trẻ em vùng khó: những điều không làm
Trẻ em là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trong các chuyến tình nguyện. Những nguyên tắc sau bảo vệ các em, kể cả khi người lớn chỉ có ý tốt:
- Không chụp ảnh trẻ em rách rưới, khóc, ăn uống để đăng mạng kêu gọi. Nếu cần ảnh cho báo cáo, chụp công việc, chụp từ phía sau, không chụp rõ mặt và hỏi phép gia đình hoặc nhà trường.
- Không phát quà, kẹo, tiền trực tiếp cho trẻ trên đường. Việc này dạy các em xin xỏ người lạ và có khi khiến các em bỏ học ra đường chờ đoàn.
- Không ở riêng một mình với trẻ, không đưa trẻ đi đâu khi chưa có người lớn của gia đình, nhà trường đồng ý.
- Không hứa hẹn sẽ quay lại, sẽ nhận nuôi, sẽ đón về thành phố.
- Không cho số điện thoại cá nhân, không kết bạn mạng xã hội với trẻ nhỏ.
- Không tham gia các tour tham quan trại trẻ, mái ấm mà người tham gia trả tiền để được vào chơi, chụp ảnh với trẻ.
Những điều này không phải để làm chuyến đi kém ấm áp. Trẻ em vẫn cần được chơi, được học, được quan tâm; chỉ là sự quan tâm đó phải đặt quyền lợi và an toàn của các em lên trên mong muốn được ghi lại khoảnh khắc của người lớn.
Sau chuyến đi: giữ liên lạc đúng mực
Về đến nhà, cảm xúc còn đầy, nhiều người muốn làm thêm thật nhiều cho bản làng vừa đến. Đó là điều tốt, nhưng nên đi qua nhóm và người phụ trách tại địa phương thay vì tự liên lạc riêng với từng gia đình, từng em nhỏ.
Nhóm tốt thường có buổi tổng kết: việc gì làm được, việc gì chưa, tiền bạc thu chi ra sao, lần sau nên khác đi điều gì. Hãy tham gia buổi này và góp ý thật lòng. Nếu chuyến đi có quyên góp, báo cáo công khai cho người ủng hộ là việc của cả nhóm.
Khi chia sẻ chuyến đi lên mạng, kể về công việc và những điều bạn học được, tránh đăng ảnh người dân, trẻ em không xin phép, tránh những lời kể khiến người đọc thương hại. Người dân nơi bạn đến cũng có điện thoại, cũng có thể đọc những gì bạn viết về họ.
Cuối cùng, hãy tự hỏi mình có muốn quay lại nơi đó không, với vai trò gì. Mối quan hệ lâu dài giữa một nhóm và một điểm trường, một bản làng, nơi nhóm quay lại mỗi năm, nghe ý kiến người dân về đợt trước, thường giúp được nhiều hơn những chuyến đi mỗi lần một nơi mới.
Câu hỏi thường gặp
Lần đầu đi tình nguyện có nên chọn vùng sâu vùng xa không?
Nên bắt đầu bằng vài hoạt động gần nhà để quen cách làm việc nhóm, rồi mới nhận chuyến xa. Nếu vẫn muốn đi ngay, chọn nhóm đã có kinh nghiệm, chuyến ngắn, có người phụ trách rõ ràng và đã làm việc với địa phương.
Có nên mang quần áo cũ lên vùng cao tặng không?
Chỉ khi địa phương cho biết đang cần, và quần áo phải sạch, lành, hợp khí hậu, hợp cỡ người. Quần áo không phù hợp sẽ thành rác ở nơi khó xử lý. Hỏi danh sách nhu cầu trước khi gom.
Có cần mua bảo hiểm khi đi tình nguyện xa không?
Nên có. Hỏi nhóm xem có mua bảo hiểm tai nạn cho cả đoàn không, nếu không thì tự mua. Mang theo thẻ bảo hiểm y tế của mình. Chi tiết quyền lợi thì đọc kỹ điều khoản của từng loại bảo hiểm.
Gặp trời mưa lớn giữa chuyến thì làm gì?
Nghe theo người phụ trách và chính quyền địa phương. Không di chuyển qua suối, đèo, vùng có nguy cơ sạt lở khi mưa lớn. Ở yên chỗ an toàn, báo người thân tình hình, chờ thời tiết ổn định mới đi tiếp. Có người gặp nạn thì gọi 114 hoặc 115.
Chụp ảnh người dân trong chuyến tình nguyện có được không?
Được, nếu hỏi phép và người đó đồng ý. Với trẻ em, hỏi gia đình hoặc nhà trường, tránh chụp rõ mặt khi đăng mạng. Không chụp những cảnh khiến người dân bị nhìn với ánh mắt thương hại.
Muốn giúp riêng một gia đình gặp trong chuyến đi thì làm thế nào?
Nói chuyện với người phụ trách nhóm và cán bộ địa phương để biết hoàn cảnh thật và cách giúp phù hợp. Tránh trao tiền trực tiếp hay hứa hẹn khi chưa hiểu rõ, vì có thể gây so bì trong cộng đồng và đặt gia đình đó vào thế khó.