Muốn đi tình nguyện, bước đầu tiên không phải là tìm chuyến đi xa nhất mà là biết mình có bao nhiêu giờ mỗi tháng, làm được việc gì và chịu được điều gì. Trả lời xong mấy câu đó thì chỗ phù hợp thường nằm ngay trong phường, xã nơi bạn sống: một bếp ăn cho người nhà bệnh nhân, một lớp học buổi tối cho trẻ, một thư viện cần người sắp sách, một nhóm cư dân dọn kênh mỗi tháng một lần.
Bài này dành cho người chưa từng tham gia nhóm nào, không có bạn bè đang làm tình nguyện để kéo theo, và hơi ngại vì sợ mình vụng hoặc sợ bị hỏi lý do. Phần dưới đi lần lượt: tự hỏi trước khi tìm, các dạng tình nguyện thường gặp, tìm chỗ ở đâu, buổi đầu tiên làm gì, và những chỗ người mới hay vấp.
Bốn câu tự hỏi trước khi đi tìm chỗ
Câu thứ nhất là thời gian thật sự rảnh. Không phải thời gian bạn mong là sẽ rảnh, mà là khung giờ mà ba tháng tới gần như chắc chắn trống. Người đi làm giờ hành chính thường chỉ còn sáng thứ bảy hoặc chiều chủ nhật; sinh viên có lịch học thay đổi theo kỳ; người làm ca thì cần nơi nhận người theo buổi lẻ. Một nhóm cần người đều đặn mỗi tối thứ tư sẽ khổ sở với một tình nguyện viên chỉ đến được khi tiện.
Câu thứ hai là sức khoẻ và giới hạn của cơ thể. Bê gạo, khuân đồ cứu trợ, đứng phát cơm hai tiếng, leo dốc vào bản là việc nặng. Ngồi dạy chữ, đọc sách cho người già, nhập liệu cho một mái ấm là việc nhẹ tay nhưng cần kiên nhẫn. Không có việc nào cao quý hơn việc nào; chỉ có việc hợp sức bạn hay không.
Câu thứ ba là bạn có sẵn kỹ năng gì. Biết nấu ăn cho đông người, biết sửa xe đạp, biết chụp ảnh, biết kế toán, biết tiếng Anh, biết cắt tóc, biết dạy trẻ nhỏ: mỗi thứ là một cửa vào. Nhiều người mới nghĩ tình nguyện là phải làm việc tay chân, trong khi nhóm thiếu nhất thường là người giữ sổ sách và người làm điều phối.
Câu thứ tư là vì sao bạn muốn đi. Muốn trả ơn, muốn bớt cô đơn, muốn có kinh nghiệm cho hồ sơ, muốn con mình thấy cha mẹ làm việc tốt: lý do nào cũng ổn, miễn là bạn thành thật với mình. Biết lý do giúp bạn chọn đúng nơi và không thất vọng khi công việc nhàm hơn tưởng tượng.
Các dạng tình nguyện thường gặp và ai hợp với từng dạng
Bảng dưới gom các dạng hoạt động mà người mới ở Việt Nam dễ tìm thấy nhất. Thời gian ghi trong bảng là mức thường gặp, mỗi nơi một khác.
| Dạng hoạt động | Thời gian thường cần | Hợp với ai | Điều cần biết |
|---|---|---|---|
| Bếp ăn, phát cơm cho người nhà bệnh nhân | Một buổi sáng hoặc trưa mỗi tuần | Người dậy sớm, quen việc bếp | Cần giữ vệ sinh, đúng giờ tuyệt đối |
| Lớp học tình thương, kèm trẻ buổi tối | Hai đến ba buổi tối mỗi tuần, theo học kỳ | Sinh viên, giáo viên, người kiên nhẫn | Trẻ cần người ổn định, bỏ giữa chừng làm trẻ hụt hẫng |
| Thăm, trò chuyện với người già ở cơ sở bảo trợ | Một buổi mỗi tuần hoặc mỗi hai tuần | Người biết lắng nghe, mọi lứa tuổi | Tôn trọng nội quy cơ sở, không chụp ảnh tuỳ tiện |
| Dọn rác, trồng cây, làm sạch kênh rạch | Một buổi mỗi tháng | Người thích việc ngoài trời, gia đình có con lớn | Cần găng tay, giày kín, tránh nắng gắt |
| Phân loại, đóng gói hàng cứu trợ | Theo đợt, có khi dồn dập vài ngày | Người rảnh đột xuất được | Làm theo danh sách nhu cầu, không tự ý thêm đồ |
| Việc văn phòng cho một nhóm thiện nguyện | Vài giờ mỗi tuần, có thể làm ở nhà | Người biết bảng tính, viết lách, kế toán | Đụng dữ liệu người nhận nên phải kín miệng |
Nếu chưa biết chọn gì, dạng có lịch theo đợt như dọn rác, đóng gói hàng là cách thử nhẹ nhất: đi một buổi, thấy hợp thì đăng ký tiếp, không hợp thì không ai bị hụt người. Dạng gắn với con người lâu dài như kèm trẻ, thăm người già thì nên nhận khi bạn chắc giữ được lịch ít nhất một học kỳ.
Tìm chỗ tình nguyện ở đâu khi không quen ai
Người mới thường lên mạng gõ tìm và bị ngợp bởi hàng trăm lời kêu gọi. Cách chắc hơn là đi từ gần ra xa, từ nơi có người chịu trách nhiệm rõ ràng:
- Đoàn thanh niên, hội phụ nữ, hội người cao tuổi ở phường, xã nơi bạn cư trú. Các hội đoàn này thường có hoạt động định kỳ và cần người, chỉ cần đến nhà văn hoá hỏi trực tiếp.
- Phòng công tác xã hội của bệnh viện gần nhà. Nhiều bệnh viện có bộ phận này lo việc hỗ trợ người bệnh khó khăn và biết nhóm nào đang làm việc gì trong khuôn viên.
- Thư viện, nhà văn hoá, trường học trong khu vực. Thư viện cần người đọc sách cho trẻ, trường cần người hỗ trợ ngày hội, nhà văn hoá cần người trông lớp năng khiếu miễn phí.
- Nhóm cư dân của chung cư, khu phố. Những việc như dọn vệ sinh chung, lập tủ sách, trông giúp trẻ khi có họp là tình nguyện thật sự, chỉ không gọi bằng tên to.
- Nơi làm việc hoặc trường của bạn. Công ty có công đoàn, trường có câu lạc bộ, đôi khi đã có chương trình sẵn mà bạn chưa để ý.
- Người quen đang tham gia. Hỏi trong nhóm bạn bè xem ai đã đi đâu, đi với ai, có ổn không. Một lời giới thiệu từ người đã đi đáng tin hơn nhiều bài đăng hay.
Với nhóm tìm được trên mạng, hãy đọc kỹ cách họ giới thiệu người phụ trách, hoạt động cũ và cách xử lý tiền bạc trước khi đăng ký. Bài riêng về cách kiểm tra một nhóm tình nguyện trên trang này đi sâu phần đó.
Buổi đầu tiên: đến sớm, hỏi đúng, làm vừa đủ
Buổi đầu quyết định bạn có quay lại hay không. Mấy bước sau giúp người mới bớt lúng túng:
- Nhắn trước cho người phụ trách để xác nhận giờ, địa điểm, trang phục và có cần mang gì không. Đừng tự đến mà không báo, nhóm có thể đã đủ người hoặc đổi lịch.
- Đến sớm mười lăm phút. Thời gian đó đủ để chào mọi người, biết nhà vệ sinh ở đâu, gửi đồ ở đâu và ai là người cần hỏi khi có việc.
- Hỏi người phụ trách một câu đơn giản: hôm nay việc của em là gì và làm đến mấy giờ. Câu hỏi này cho thấy bạn sẵn sàng làm theo phân công, không tự đi làm theo ý mình.
- Làm đúng việc được giao, kể cả khi nó nhàm. Rửa nồi, xếp ghế, ghi tên người nhận là phần lớn công việc tình nguyện. Người mới tự ý đi phát quà, bế trẻ, chụp ảnh thường gây rối hơn giúp.
- Quan sát cách những người cũ nói chuyện với người được giúp: họ gọi thế nào, đứng ở đâu, tránh nói gì. Học theo trước, góp ý sau.
- Trước khi về, hỏi lại lịch buổi tiếp theo và cách báo vắng. Nếu bạn chưa chắc có quay lại không, nói thật là mình đang thử, nhóm sẽ dễ sắp người hơn.
Bắt đầu nhỏ và cam kết thử ba tháng
Người mới hay mắc một trong hai kiểu: hoặc đăng ký thật nhiều nơi trong tuần đầu rồi đuối sức, hoặc đi một buổi thấy không như tưởng tượng rồi bỏ hẳn. Cả hai đều có thể tránh bằng một cam kết nhỏ và có hạn: một nơi, một buổi mỗi tuần hoặc mỗi hai tuần, trong ba tháng.
Ba tháng là đủ để bạn qua giai đoạn hào hứng ban đầu, gặp vài buổi mệt mỏi, vài lần việc không suôn sẻ, và thấy được nhịp thật của nơi đó. Nó cũng đủ để người phụ trách biết bạn có đáng giao việc quan trọng hơn không. Hết ba tháng, bạn ngồi lại tự hỏi: mình có muốn tiếp tục không, có muốn đổi sang việc khác trong cùng nhóm không, hay nên tìm nơi khác hợp hơn.
Cam kết nhỏ còn có một cái lợi ít ai nói: nó bảo vệ những người được giúp. Một đứa trẻ quen có cô giáo kèm tối thứ ba, một cụ già quen có người đến đọc báo sáng chủ nhật. Người tình nguyện đến dồn dập rồi biến mất để lại khoảng trống khó chịu hơn là chưa từng đến. Thà hứa ít mà giữ được.
Nếu đời sống thay đổi, ví dụ đổi việc, có con nhỏ, chuyển nhà, thì báo trước và rời đi đúng cách. Rời đi tử tế cũng là một phần của tình nguyện, không phải thất bại.
Những chỗ người mới hay vấp
Nghĩ mình phải làm điều lớn lao. Phần lớn việc tình nguyện là việc nhỏ lặp lại: nấu, rửa, xếp, ghi chép, chờ đợi. Giá trị nằm ở sự đều đặn, không ở khoảnh khắc cảm động.
Tự ý tặng tiền, tặng quà riêng. Thấy hoàn cảnh khó, người mới muốn đưa tiền ngay. Việc này làm rối cách nhóm phân bổ, tạo so bì giữa những người nhận và đôi khi đặt người nhận vào thế khó xử. Muốn giúp thêm thì hỏi người phụ trách trước.
Chụp ảnh, đăng mạng khi chưa hỏi. Ảnh người bệnh, trẻ em, người già, người khó khăn không phải để làm đẹp trang cá nhân. Nhiều nhóm có quy định riêng về ảnh; chưa rõ thì không chụp.
Hứa với người được giúp điều mình không làm được. Câu "lần sau cô mang cho con cái xe đạp" nói ra cho vui có thể làm một đứa trẻ chờ cả năm. Chỉ hứa điều nằm trong tay mình.
Ngại hỏi vì sợ bị coi là vụng. Hỏi là cách duy nhất để làm đúng. Người phụ trách thường mừng khi có người mới hỏi lại thay vì đoán.
Kỳ vọng được cảm ơn. Có buổi bạn làm cả ngày mà không ai nói lời nào. Người được giúp có khi mệt, có khi ngại, có khi đang trong nỗi đau riêng. Việc tốt không cần khán giả.
Ví dụ giả định: hai người bắt đầu theo hai cách
Ví dụ giả định thứ nhất: chị Hạnh, ba mươi hai tuổi, làm kế toán ở Hải Phòng, muốn làm việc tốt sau khi mẹ nằm viện một thời gian dài và được nhiều người lạ giúp đỡ. Chị nghĩ ngay đến chuyến đi lên vùng cao mùa đông, đăng ký một nhóm trên mạng, đóng tiền chuyến đi, xin nghỉ phép. Chuyến đi vất vả, chị say xe, không giúp được gì nhiều vì nhóm đông, rồi về và không tham gia gì thêm. Chị không làm sai, chỉ là chọn một bước đầu quá lớn so với sức và lịch của mình.
Ví dụ giả định thứ hai: anh Lộc, ba mươi lăm tuổi, cũng làm văn phòng ở Hải Phòng, cũng muốn trả ơn. Anh hỏi ở phòng công tác xã hội của bệnh viện nơi bố từng điều trị, được giới thiệu một bếp cơm cho người nhà bệnh nhân cần người rửa nồi và chia suất mỗi sáng thứ bảy. Anh đi đều ba tháng, sau đó nhóm nhờ anh giữ sổ thu chi vì biết anh làm kế toán. Một năm sau anh vẫn đi, không ồn ào gì.
Hai câu chuyện không để so ai tốt hơn ai. Chúng chỉ cho thấy điểm bắt đầu gần nhà, nhỏ và đều đặn thường dẫn đến đóng góp lâu dài hơn. Khi đã quen nhịp, bạn hoàn toàn có thể nhận những chuyến đi xa, lúc đó bạn đi với kinh nghiệm và sự chuẩn bị tốt hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Không có kỹ năng gì đặc biệt thì có đi tình nguyện được không?
Được. Phần lớn việc trong các nhóm tình nguyện là việc chung như dọn dẹp, sắp xếp, phục vụ bữa ăn, ghi chép, trông giữ đồ. Điều nhóm cần nhất ở người mới là đúng giờ, làm theo phân công và giữ được lịch đã hứa.
Đi tình nguyện một mình có ngại không?
Buổi đầu ai cũng ngại. Báo trước với người phụ trách rằng bạn mới và đi một mình, họ thường sẽ ghép bạn với một người cũ. Sau vài buổi bạn sẽ có người quen trong nhóm mà không cần rủ ai đi cùng.
Một tháng chỉ rảnh được vài giờ thì có nên tham gia không?
Nên, nhưng chọn dạng việc theo đợt như dọn rác, đóng gói hàng, hỗ trợ ngày hội, hoặc việc làm ở nhà như nhập liệu. Tránh nhận việc gắn với một người cố định như kèm trẻ nếu bạn không giữ được lịch đều.
Có phải đóng tiền khi đi tình nguyện không?
Hoạt động gần nhà thường không thu gì. Chuyến đi xa có thể có khoản chia chi phí đi lại, ăn ở; khoản này nên có bảng dự trù rõ ràng và công khai sau chuyến. Nếu bị đòi tiền mà không giải thích được dùng vào đâu thì nên cân nhắc lại.
Đi rồi thấy không hợp thì có được rút không?
Được. Báo cho người phụ trách sớm, hoàn thành những buổi đã nhận nếu có thể, và nói thật lý do ở mức bạn thấy thoải mái. Rời đi có báo trước giúp nhóm sắp xếp người thay và không ảnh hưởng đến người được giúp.
Có nên rủ cả gia đình đi tình nguyện cùng không?
Nên chọn hoạt động phù hợp với mọi thành viên, ví dụ dọn vệ sinh khu phố, đóng gói quà, trồng cây. Với con nhỏ, hỏi trước nhóm có nhận trẻ em không và luôn có người lớn trông. Đừng biến buổi tình nguyện thành dịp chụp ảnh cho con.