CamPhuc.comCảm Phục
Dạy trẻ lòng tốt

Dạy trẻ tử tế với bạn khác biệt: bạn khuyết tật, bạn nhà khó khăn, bạn mới đến

Trẻ hay tò mò, chỉ trỏ, giữ khoảng cách với bạn khác mình. Cách trả lời câu hỏi của con và dạy con chơi cùng bạn khuyết tật, bạn nhà khó khăn, bạn mới đến.

Group of young pupils playing a ball game on a school field in Quang Ngai, one child using a wheelchair among them, seen from a distance from behind, bright midday light

Trẻ không sinh ra đã phân biệt đối xử, nhưng trẻ rất nhanh nhận ra sự khác biệt và học cách phản ứng với nó từ người lớn xung quanh. Một đứa trẻ chỉ tay hỏi to "sao bạn ấy đi lạ thế?" không phải đang ác ý; con đang tò mò. Điều cha mẹ nói và làm ngay lúc đó quyết định con sẽ học cách tò mò tôn trọng hay học cách né tránh.

Bài này đi qua những tình huống quen thuộc: bạn khuyết tật trong lớp, bạn nhà khó khăn, bạn nói giọng vùng khác hoặc mới chuyển đến, bạn có ngoại hình khác. Mỗi phần gợi ý cách trả lời câu hỏi của con, những câu nên tránh và việc nhỏ con có thể làm. Nhân vật là ví dụ giả định; khi nói về sức khoẻ của một bạn cụ thể, chỉ gia đình bạn ấy mới có quyền chia sẻ chi tiết.

Trẻ tò mò không phải là trẻ xấu tính

Phản xạ đầu tiên của nhiều cha mẹ khi con hỏi to về một người khác biệt là xấu hổ và bịt miệng con: "Suỵt, không được nói thế." Con hiểu rằng mình đã làm sai, nhưng không hiểu sai ở đâu. Bài học con nhận được thường là: người khác biệt là chủ đề không được nhắc tới, là thứ đáng ngại. Lần sau gặp, con sẽ giữ khoảng cách.

Cách xử lý tốt hơn là trả lời ngắn, bình thường, đúng mức con hiểu. Nếu con hỏi về một bạn ngồi xe lăn, bạn trả lời: "Chân bạn ấy không đi được như chân con, nên bạn ấy dùng xe lăn để đi lại, giống con dùng chân." Nếu ở gần và hoàn cảnh phù hợp, có thể chào bạn và người nhà bạn một cách tự nhiên. Điều quan trọng là giọng của bạn: bình thản, không thương hại, không hoảng hốt.

Nếu con hỏi điều bạn không biết, cứ nói thật là không biết, và nói thêm rằng mình không nên đoán về cơ thể hay sức khoẻ của người khác. Trẻ cần biết rằng tò mò thì được, nhưng hỏi chuyện riêng của người khác thì cần tế nhị, và có những chuyện chỉ chính người đó mới quyết định kể hay không.

Với bạn khuyết tật: chơi cùng, không phải chăm hộ

Bạn là bạn trước, khuyết tật là sau. Khi kể về bạn, nhắc đến điều bạn thích, điều bạn giỏi trước: "Bạn Khoa vẽ đẹp lắm, bạn ngồi xe lăn." Thay vì "đứa bị liệt ấy". Cách gọi định hình cách con nhìn bạn.

Hỏi trước khi giúp. Dạy con hỏi "bạn có cần mình giúp không?" thay vì tự đẩy xe lăn hay cầm đồ của bạn. Nhiều bạn khuyết tật muốn tự làm, và giúp không hỏi có khi làm bạn thấy bị coi thường.

Tìm trò chơi chung được. Con có thể nghĩ cách sửa luật chơi để bạn cùng tham gia: chơi ném bóng vào rổ thay vì đuổi bắt, chơi cờ, xếp hình. Trẻ thường sáng tạo trong việc này nếu được gợi ý.

Không biến bạn thành "người cần được thương". Câu "tội nghiệp bạn" làm trẻ nhìn bạn từ trên xuống. Trẻ khuyết tật cần bạn bè, không cần người thương hại.

Tôn trọng thiết bị hỗ trợ. Xe lăn, nạng, máy trợ thính là một phần cơ thể của bạn. Dạy con không nghịch, không tự ý chạm vào khi chưa được phép.

Với bạn nhà khó khăn: tránh những tổn thương vô tình

Trẻ hay so sánh đồ dùng, quần áo, chuyện đi chơi, nên những bạn nhà khó khăn dễ bị tổn thương bởi những câu nói vô tư nhất. Một vài tình huống và cách dạy con:

Tình huốngCon có thể vô tình làm tổn thươngCách dạy con
Bạn mặc áo cũ, đồ dùng cũHỏi to "sao áo cậu sờn thế"Không bình luận về quần áo, đồ dùng của bạn trước người khác
Cả lớp kể chuyện đi chơi hèHỏi "cậu đi đâu chơi?" khi bạn không đi đâuKể chuyện mình vừa phải, hỏi bạn về điều bạn thích làm hơn
Sinh nhật mời cả lớpChê quà bạn tặng rẻCảm ơn mọi món quà như nhau; quà là tấm lòng
Con muốn cho bạn đồĐưa đồ trước mặt cả lớp, nói "tớ cho cậu vì nhà cậu nghèo"Hỏi bố mẹ, tìm cách giúp kín đáo qua cô giáo nếu bạn cần

Nguyên tắc chung là giữ thể diện cho bạn. Trẻ nhà khó khăn thường rất nhạy với ánh mắt thương hại. Lòng tốt tinh tế nhất là đối xử với bạn như mọi bạn khác, và nếu muốn giúp gì, giúp sao cho bạn không phải xấu hổ.

Cha mẹ cũng cần soát lời nói của mình. Câu "đừng chơi với đứa đó, nhà nó nghèo" hay "chơi với con nhà tử tế" dạy con phân biệt bạn theo tiền bạc, dù người nói có ý tốt là lo con học thói xấu.

Theo độ tuổi: trẻ nhìn sự khác biệt thế nào

Cách trẻ nhận ra và phản ứng với sự khác biệt thay đổi theo tuổi, nên cách cha mẹ trò chuyện cũng nên đổi theo. Bảng dưới là ước lượng chung, mỗi trẻ một nhịp:

Lứa tuổiTrẻ thường làm gìCha mẹ nên làm gì
Ba đến năm tuổiHỏi thẳng, chỉ tay, nói to điều mình thấy; có khi sợ hoặc tránh xaTrả lời ngắn, bình thản; cho con thấy người lớn chào hỏi bình thường
Sáu đến chín tuổiBắt đầu so sánh, xếp bạn vào nhóm; dễ bắt chước lời trêu của bạn khácHỏi con nghĩ gì về bạn; nhắc đến điểm mạnh, sở thích của bạn
Mười đến mười hai tuổiĐể ý nhóm nào được ưa, nhóm nào bị gạt ra; sợ chơi với bạn bị trêuNói về cảm giác bị gạt ra; ghi nhận khi con dám chơi với bạn bị lẻ loi
Mười ba tuổi trở lênCó quan điểm riêng về công bằng; có thể bênh vực mạnh mẽ hoặc hùa theo số đôngTrò chuyện như với người lớn; hỏi ý kiến con về chuyện đối xử bất công

Ở tuổi mẫu giáo, gần như mọi phản ứng của trẻ với sự khác biệt đều là tò mò, chưa phải định kiến. Định kiến thường hình thành dần ở tuổi tiểu học, qua lời nói của người lớn và bạn bè. Vì vậy những năm tiểu học là lúc lời nói trong gia đình có sức nặng nhất.

Với trẻ lớn, đừng ngạc nhiên nếu con phản ứng mạnh với chuyện bất công — trẻ tuổi này rất nhạy với điều đó. Đó là năng lượng tốt; việc của cha mẹ là giúp con biến nó thành hành động tử tế, an toàn, không phải thành tranh cãi gay gắt trên mạng.

Với bạn mới đến, bạn nói giọng khác, bạn có ngoại hình khác

Ngoài khuyết tật và hoàn cảnh, trẻ còn gặp nhiều kiểu khác biệt khác. Gợi ý cho con:

  • Bạn mới chuyển trường: rủ bạn ngồi ăn cùng, chỉ cho bạn chỗ để xe, nhà vệ sinh, thư viện. Ngày đầu ở chỗ mới là ngày dễ cô đơn nhất.
  • Bạn nói giọng vùng khác: không nhại giọng bạn, không hỏi đi hỏi lại để trêu. Có thể hỏi bạn về quê hương với sự tò mò thật.
  • Bạn có bố mẹ người nước ngoài, có màu da khác: không gọi bạn bằng biệt danh về ngoại hình, không hỏi "cậu là người nước nào" bằng giọng như bạn là người ngoài.
  • Bạn có vết bớt, sẹo, dáng người khác: không bình luận về cơ thể bạn. Nếu tò mò, hỏi bố mẹ ở nhà chứ không hỏi bạn trước đám đông.
  • Bạn học chậm hơn hoặc nhanh hơn: không gọi bạn là "đứa ngốc" hay "mọt sách". Mỗi người có điểm mạnh khác nhau.
  • Bạn có gia đình khác kiểu: sống với ông bà, chỉ có bố hoặc mẹ. Không hỏi vặn "bố cậu đâu", không coi đó là chuyện lạ.

Với trẻ lớn, nên trò chuyện về cảm giác bị coi là "khác" — ai cũng từng có lúc như vậy: lần đầu đến lớp mới, lần đầu ở thành phố lạ. Nhớ lại cảm giác đó giúp trẻ hiểu bạn.

Khi con chế giễu sự khác biệt của bạn

Có lúc cha mẹ phát hiện chính con mình là người trêu bạn: nhại giọng, gọi biệt danh về ngoại hình, cười bạn khuyết tật. Phản ứng tức giận, mắng con ngay là dễ hiểu, nhưng thường chỉ dạy con giấu chuyện. Hiệu quả hơn là bình tĩnh tìm hiểu: con trêu một mình hay cả nhóm, con có hiểu bạn cảm thấy thế nào không, con trêu vì vui hay vì muốn được nhóm chấp nhận.

Sau đó, giúp con đứng ở vị trí của bạn. Hỏi: "Nếu có ai nhại giọng con trước cả lớp, con thấy sao?" Hay nhắc lại một lần chính con bị trêu. Không cần giảng dài; một câu hỏi đúng chỗ thường làm trẻ im lặng suy nghĩ.

Cuối cùng là sửa chữa. Con có thể xin lỗi bạn riêng, hoặc trong lớp nếu việc trêu đã diễn ra công khai; con có thể ngừng tham gia khi nhóm trêu bạn. Phối hợp với giáo viên nếu cần, nhất là khi việc trêu đã kéo dài và bạn kia bị tổn thương. Dạy con rằng ai cũng có lúc sai, quan trọng là con sửa.

Ví dụ giả định: một cậu bé lớp bốn hùa theo nhóm bạn gọi một bạn nói giọng miền Trung bằng biệt danh. Bố biết chuyện, không mắng, mà kể cho con nghe hồi mới ra Hà Nội học, bố cũng bị trêu giọng. Hôm sau, cậu bé không gọi biệt danh nữa và rủ bạn kia chơi đá cầu.

Cha mẹ chuẩn bị cho con trước khi gặp sự khác biệt

Trẻ ít phản ứng vụng về hơn nếu đã được chuẩn bị. Một vài việc cha mẹ có thể làm từ sớm:

  1. Đọc cùng con những cuốn truyện có nhân vật khuyết tật, nhân vật nhà nghèo, nhân vật đến từ nơi khác, được kể như những nhân vật bình thường chứ không chỉ để thương hại.
  2. Khi con hỏi về sự khác biệt của ai đó, trả lời bình thản và ngắn. Khen con vì đã hỏi.
  3. Nếu lớp con có bạn khuyết tật, hỏi giáo viên xem có cách nào phụ huynh hỗ trợ việc hoà nhập, và nói chuyện với con về bạn với giọng trân trọng.
  4. Để con có cơ hội chơi với nhiều kiểu bạn: ở khu phố, ở các lớp học ngoài giờ, ở họ hàng.
  5. Soát lại lời nói của chính mình: những câu đùa về giọng vùng miền, về ngoại hình, về người khuyết tật mà người lớn hay nói trong bữa cơm.

Không cần nói thành bài học "phải tôn trọng sự khác biệt". Trẻ thấy cha mẹ đối xử bình thường với mọi người là đủ. Lòng tốt với người khác biệt bắt đầu từ việc thấy họ không đáng sợ, không đáng thương, chỉ là một người bạn khác.

Câu hỏi thường gặp

Con hỏi to về người khuyết tật ở chỗ đông người thì xử lý thế nào?

Bình tĩnh trả lời ngắn, đúng sự thật và với giọng bình thường, không bịt miệng hay mắng con. Nếu người đó nghe thấy, có thể mỉm cười chào. Về nhà, nói thêm với con về việc hỏi tế nhị, không chỉ tay, không nói to về cơ thể người khác.

Có nên giải thích cho con về bệnh của bạn cùng lớp?

Chỉ nói những gì gia đình bạn ấy hoặc nhà trường đã chia sẻ công khai. Không đoán bệnh, không bàn chuyện sức khoẻ của bạn. Chỉ nên nói chung: mỗi người có cơ thể khác nhau, bạn cần một số hỗ trợ riêng, và con có thể hỏi bạn cần giúp gì.

Con không muốn chơi với bạn khuyết tật vì sợ thì sao?

Sự sợ hãi thường đến từ chưa quen. Đừng ép con chơi ngay; giúp con làm quen dần qua những hoạt động chung có người lớn, kể cho con nghe về điều bạn thích. Khi con thấy bạn cũng thích chơi, cũng cười như mình, nỗi sợ thường giảm.

Trẻ nhà khá giả có dễ coi thường bạn nhà nghèo không?

Không phải tự nhiên mà có; trẻ học từ cách người lớn nói về tiền bạc và người khác. Nếu gia đình đánh giá người qua đồ dùng, nhà cửa, trẻ sẽ học theo. Ngược lại, gia đình coi trọng cách cư xử hơn tài sản thì trẻ cũng vậy.

Có nên nói với con rằng ai cũng giống nhau?

Nói "ai cũng giống nhau" dễ khiến trẻ bối rối khi rõ ràng thấy bạn khác mình. Tốt hơn là nói rằng mỗi người khác nhau, và khác không có nghĩa là tốt hơn hay kém hơn. Điều giống nhau là ai cũng muốn được đối xử tử tế.

Con là trẻ khuyết tật bị bạn trêu thì cha mẹ làm gì?

Lắng nghe con, ghi nhận cảm xúc, và liên hệ giáo viên để nhà trường xử lý việc trêu chọc. Nếu việc trêu kéo dài, có tính cô lập hoặc bạo lực, đó là bắt nạt và cần nhà trường can thiệp mạnh hơn. Trường hợp cần hỗ trợ gấp, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138