CamPhuc.comCảm Phục
Dạy trẻ lòng tốt

Dạy trẻ đồng cảm theo từng độ tuổi: từ lúc biết đi đến tuổi dậy thì

Trẻ hai tuổi, năm tuổi, mười tuổi hiểu nỗi buồn của người khác rất khác nhau. Cách dạy đồng cảm hợp từng giai đoạn, kèm câu nói và việc làm cụ thể.

Mother and toddler crouching together on a tiled courtyard in Hoi An, watching an older child pick up a fallen bicycle, seen from behind, warm late afternoon light

Đồng cảm không phải thứ trẻ có sẵn hay không có, mà là một khả năng lớn dần theo tuổi: trẻ nhỏ cảm thấy nỗi buồn của người khác trước khi hiểu được nó, rồi mới dần biết nghĩ thay cho người khác. Vì vậy cùng một câu "con phải biết thương bạn chứ", nói với đứa trẻ hai tuổi và đứa trẻ mười hai tuổi sẽ cho hai kết quả rất khác nhau.

Bài này chia việc dạy đồng cảm thành bốn chặng — trước ba tuổi, mẫu giáo, tiểu học, đầu tuổi dậy thì — với những gì trẻ làm được ở mỗi chặng, việc cha mẹ nên làm và câu nói có thể dùng ngay. Các mốc tuổi chỉ là khoảng ước lượng; mỗi đứa trẻ có nhịp riêng, và nếu bạn lo con chậm hơn bạn bè nhiều, cách tốt nhất là trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em thay vì tự kết luận.

Đồng cảm là gì và vì sao không dạy bằng lời giảng được

Khi nói một đứa trẻ có lòng đồng cảm, người ta thường gộp ba việc vào một. Thứ nhất là cảm thấy theo: thấy bạn khóc thì mình cũng buồn. Thứ hai là hiểu được: biết bạn khóc vì bị mất món đồ yêu thích, dù mình không mất gì. Thứ ba là muốn làm gì đó: lại gần hỏi han, đưa bạn mượn đồ, gọi cô giáo. Ba việc này không đến cùng lúc. Trẻ rất nhỏ có thể khóc theo một em bé khác mà chưa hiểu gì; một cậu bé tám tuổi có thể hiểu rất rõ bạn đang xấu hổ nhưng chưa biết làm gì nên đứng yên.

Vì thế lời giảng kiểu "phải biết thương người" gần như không có tác dụng. Câu đó yêu cầu cả ba việc một lúc, trong khi trẻ chỉ đang có một hoặc hai. Điều trẻ cần là người lớn giúp nối từng mắt xích: gọi tên cảm xúc mình đang thấy, đoán lý do của người kia, rồi gợi ý một việc nhỏ vừa sức. Lặp đi lặp lại đủ nhiều trong những tình huống thật, ba mắt xích đó dần thành phản xạ.

Một điều nữa cần nói rõ: trẻ học đồng cảm chủ yếu bằng cách được đối xử với lòng đồng cảm. Đứa trẻ mà nỗi buồn của nó thường bị gạt đi bằng câu "có thế thôi mà cũng khóc" sẽ khó hiểu vì sao phải để ý nỗi buồn của người khác. Phần lớn công việc của cha mẹ, nghe thì lạ, là lắng nghe con cho tử tế trước.

Dưới ba tuổi: gọi tên cảm xúc, chưa đòi hỏi chia sẻ

Trẻ đã phản ứng với cảm xúc của người khác. Nhiều bé một hai tuổi nhìn chằm chằm khi thấy em bé khác khóc, có bé đưa cả bình sữa của mình cho người lớn đang buồn. Đó là mầm đồng cảm, dù cách giúp còn ngây ngô. Bạn không cần sửa, chỉ cần ghi nhận: "Con thấy em khóc nên con lo cho em à."

Gọi tên cảm xúc mỗi ngày. Ở tuổi này, việc hữu ích nhất là cho trẻ từ vựng. Khi đọc truyện tranh, chỉ vào nhân vật và nói "bạn thỏ đang buồn vì làm rơi quả táo". Khi con tức giận, nói hộ con "con đang bực vì chưa được chơi tiếp". Trẻ có tên cho cảm xúc của mình thì mới nhận ra nó ở người khác.

Đừng ép nhường đồ chơi. Trẻ dưới ba tuổi chưa hiểu "cho mượn rồi sẽ được trả". Ép bé đưa đồ chơi cho bạn chỉ dạy bé rằng người lớn khoẻ hơn thì lấy được đồ. Thay vào đó, giúp hai bé chờ lượt, hoặc tìm thêm một món tương tự.

Làm mẫu bằng cử chỉ nhỏ. Xoa lưng con khi con ngã, hỏi bà có mỏi chân không trước mặt con, cảm ơn cô bán hàng bằng giọng ấm. Trẻ chưa nghe hiểu nhiều lời nhưng bắt chước rất nhanh.

Từ ba đến sáu tuổi: đoán lý do và tập một việc nhỏ

Ở tuổi mẫu giáo, trẻ bắt đầu hiểu rằng người khác có thể nghĩ khác mình, muốn khác mình. Đây là lúc bạn thêm mắt xích thứ hai: hỏi con đoán lý do. Khi một bạn trong lớp khóc lúc mẹ về, hãy hỏi con "con nghĩ vì sao bạn khóc?" thay vì kể luôn đáp án. Trẻ có thể đoán sai, như "vì bạn hư", và đó là cơ hội để gợi thêm: "Hay là bạn nhớ mẹ, giống con hôm đầu đi học?" Câu hỏi nối cảm xúc của bạn với một trải nghiệm của chính con thường hiệu quả hơn mọi lời giảng.

Tuổi này cũng hợp để tập mắt xích thứ ba bằng những việc rất nhỏ: lấy giấy cho bạn lau nước mắt, mời bạn đứng một mình vào chơi cùng, mang cốc nước cho ông. Quan trọng là để con tự chọn việc giúp trong hai ba gợi ý, chứ không giao sẵn. Đứa trẻ tự chọn sẽ thấy việc tốt là của mình.

Ví dụ giả định: bé Na năm tuổi thấy em họ khóc vì làm đổ lâu đài cát. Mẹ không bảo "con giúp em đi", mà hỏi "em đang thế nào nhỉ?" rồi "con nghĩ mình làm gì được?". Na đề nghị cùng xây lại, nhưng chỉ xây một tháp vì còn đang chơi dở. Mẹ chấp nhận một tháp. Việc tốt vừa sức, tự nguyện, có giới hạn — đó là hình mẫu tốt hơn một đứa trẻ bị bắt bỏ hết trò chơi của mình.

Truyện tranh và trò chơi đóng vai rất hợp ở chặng này. Đóng vai bác sĩ chăm gấu bông bị ốm, đóng vai cô bán hàng gặp khách bị quên ví — trẻ được thử đứng ở chỗ người khác trong một tình huống an toàn.

Từ sáu đến mười tuổi: hiểu rằng hoàn cảnh khác nhau

Trẻ tiểu học đã đủ sức hiểu rằng mỗi người có hoàn cảnh riêng, và cùng một việc có thể dễ với người này mà khó với người kia. Đây là lúc đồng cảm mở rộng ra ngoài người thân và bạn thân. Bảng dưới gợi ý cách chuyển những câu thường nói sang câu giúp con nghĩ thêm một bước.

Tình huốngCâu dễ buột miệngCâu giúp con nghĩ thêm
Con kể bạn cùng lớp hay đi học muộnBạn ấy lười thếCon có biết sáng nào bạn đi học bằng gì, ai đưa đi không?
Con chê bạn mặc áo cũKhông được nói thếNếu có ai nhắc về áo của con trước cả lớp, con thấy sao?
Con không muốn chơi với bạn mớiPhải chơi với bạn chứHôm con mới chuyển lớp, con mong mọi người làm gì?
Con thấy người ăn xin ở chợĐừng nhìn, đi nhanhCon nghĩ người đó cần gì nhất lúc này? Mình làm gì được và không làm được gì?

Mục đích không phải bắt con thấy có lỗi, mà là thói quen dừng lại một nhịp trước khi phán xét. Trẻ tuổi này cũng bắt đầu nhận ra sự không công bằng rất nhạy. Khi con kêu "thế là không công bằng", đó là cửa mở để nói về những bạn chịu thiệt mà không lên tiếng được.

Một lưu ý: đừng biến mọi chuyện thành bài học. Nếu bữa cơm nào cũng là một câu hỏi đạo đức, con sẽ học cách trả lời đúng ý người lớn chứ không học cách nghĩ.

Từ mười đến mười lăm tuổi: đồng cảm khi chính mình đang chông chênh

Đầu tuổi dậy thì, trẻ bận tâm rất nhiều về việc người khác nhìn mình thế nào. Nghịch lý là chính lúc khả năng hiểu người khác phát triển mạnh nhất, trẻ lại dễ hùa theo nhóm, chê bai một bạn để được nhóm chấp nhận. Cha mẹ hay hoảng khi thấy con "tự nhiên vô tâm", nhưng nhiều khi con không thiếu đồng cảm mà đang cân giữa lòng tốt và nỗi sợ bị gạt ra.

Ở chặng này, giảng dạy trực tiếp còn ít tác dụng hơn. Điều hiệu quả là trò chuyện về những tình huống của người khác — một bộ phim, một câu chuyện trong lớp, một tin trên mạng — và hỏi ý kiến con như hỏi một người lớn: "Nếu con ở vị trí bạn ấy thì sao? Nếu con là người đứng xem thì con làm gì?" Trẻ tuổi này rất ghét bị dạy đời nhưng thích được hỏi ý kiến.

Bạn cũng nên giao cho con những trách nhiệm thật với người khác: kèm em học, giúp ông bà dùng điện thoại, đi chợ cho hàng xóm lớn tuổi khi người đó ốm. Trách nhiệm thật cho con thấy mình có ích, và cảm giác có ích là nền vững nhất cho lòng tốt ở tuổi hay tự ti.

Còn khi con kể về một lần mình đã hùa theo nhóm, đừng vội mắng. Việc con dám kể đã là đồng cảm đang làm việc. Hỏi con muốn sửa thế nào, và tin rằng con sửa được.

Những điều cha mẹ vô tình làm lòng đồng cảm của con chậm lại

Không ai cố ý dạy con vô tâm, nhưng có những thói quen hằng ngày đi ngược điều mình muốn. Bạn có thể tự soát nhanh danh sách dưới đây:

  • Gạt cảm xúc của con: "có gì đâu mà sợ", "nín ngay". Trẻ học rằng cảm xúc là thứ phiền phức, của mình hay của người khác cũng vậy.
  • So sánh con với anh chị em hoặc con nhà khác. So sánh nuôi cạnh tranh, mà cạnh tranh làm người ta khó vui khi người khác được việc.
  • Bắt con xin lỗi, cảm ơn cho xong chuyện mà không hỏi con hiểu chuyện gì đã xảy ra.
  • Nói xấu người khác trước mặt con — hàng xóm, thầy cô, người bán hàng. Trẻ nghe cách bạn nói về người vắng mặt và học theo.
  • Khen con "giỏi hơn bạn" thay vì khen việc con làm. Lời khen hơn thua dạy con nhìn người khác như đối thủ.
  • Giải quyết hộ mọi xung đột của con với bạn, nên con không bao giờ phải tự hỏi bạn đang nghĩ gì.

Không cần sửa hết một lúc. Chọn một thói quen bạn thấy mình hay mắc nhất, để ý trong hai tuần, rồi mới tính tiếp. Trẻ nhận ra thay đổi ở người lớn nhanh hơn bạn tưởng.

Khi nào nên tìm thêm sự hỗ trợ

Trẻ thỉnh thoảng ích kỷ, thỉnh thoảng làm đau bạn rồi cười, là chuyện bình thường trên đường lớn lên. Cha mẹ không nên dán nhãn "con vô cảm" chỉ vì vài lần như vậy; nhãn dán lâu ngày trẻ sẽ tin là thật. Tuy nhiên, có những tình huống nên trao đổi thêm với người có chuyên môn: con thường xuyên cố ý làm đau người khác hoặc con vật và có vẻ thích thú; con gần như không phản ứng với cảm xúc của bất kỳ ai kể cả người thân; con thu mình hẳn sau một biến cố như gia đình có tang, bố mẹ chia tay, chuyển trường.

Trong những trường hợp đó, bước đầu là nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm để xem ở trường con thế nào, rồi tìm gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Bài viết này không thay thế việc đánh giá đó, và không có danh sách dấu hiệu nào đủ để tự kết luận về một đứa trẻ.

Với phần lớn gia đình, điều cần nhất chỉ là kiên nhẫn. Đồng cảm lớn chậm, theo từng mùa, có khi lùi lại một chút rồi mới tiến. Đứa trẻ hôm nay giành đồ chơi của em có thể là người anh mười năm sau ngồi kèm em học đến khuya.

Câu hỏi thường gặp

Con trai có khó dạy đồng cảm hơn con gái không?

Không có lý do để nghĩ con trai kém đồng cảm hơn. Khác biệt thường đến từ cách người lớn đối xử: con trai hay bị bảo "con trai không được khóc", nên ít được tập gọi tên cảm xúc. Nếu bạn cho con trai cùng cơ hội nói về nỗi buồn, nỗi sợ như con gái, khả năng hiểu người khác của con lớn lên bình thường.

Con khóc khi xem phim buồn có phải là quá nhạy cảm không?

Khóc vì nhân vật trong phim là dấu hiệu con đang đặt mình vào chỗ người khác, một biểu hiện của đồng cảm. Bạn không cần ngăn, chỉ cần ngồi cạnh và hỏi con thấy thương nhân vật vì điều gì. Nếu con buồn kéo dài nhiều ngày sau một bộ phim, nên chọn nội dung nhẹ hơn với lứa tuổi.

Đọc sách có giúp trẻ đồng cảm hơn không?

Truyện cho trẻ cơ hội sống thử cuộc đời người khác, nên đọc cùng con là cách tốt để nói về cảm xúc. Tác dụng lớn nhất đến từ cuộc trò chuyện quanh cuốn sách: dừng lại hỏi nhân vật đang nghĩ gì, nếu con là nhân vật thì sẽ làm gì. Đọc một mình mà không ai trò chuyện cùng thì hiệu quả kém hơn.

Con hai tuổi đánh bạn rồi cười, có đáng lo không?

Ở tuổi này, nhiều bé cười khi đánh vì thấy phản ứng của người khác thú vị, chưa hiểu rằng bạn đau. Bạn giữ tay con lại, nói ngắn "đánh làm bạn đau, mình không đánh", rồi chỉ cho con thấy bạn đang khóc. Lặp lại bình tĩnh nhiều lần. Nếu hành vi kéo dài khi con đã lớn hơn hẳn, hãy hỏi ý kiến giáo viên hoặc chuyên gia.

Có nên cho con nuôi thú cưng để dạy đồng cảm không?

Chăm một con vật giúp trẻ tập để ý nhu cầu của sinh vật không nói được: đói, khát, sợ, mệt. Nhưng con vật không phải đồ dùng dạy học; cả nhà phải sẵn sàng chăm nó suốt đời và người lớn chịu trách nhiệm chính. Nếu chưa sẵn sàng, cho con giúp chăm cây hoặc cho con vật của người thân ăn cũng là bước đầu tốt.

Ông bà chiều cháu quá thì việc dạy đồng cảm có bị ảnh hưởng không?

Chiều chuộng bằng tình thương không làm trẻ vô tâm; điều đáng lưu ý là khi mọi nhu cầu của trẻ luôn được đặt trên người khác. Bạn có thể nhờ ông bà cùng làm một việc nhỏ: để cháu bóc quýt mời ông, rót nước cho bà. Trẻ được chăm và cũng được tập chăm người khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138