Thấy một người ngã gục nơi công cộng, bạn làm ba việc theo thứ tự: nhìn quanh xem chỗ đó có an toàn không, gọi to và vỗ nhẹ vai để xem họ có phản ứng không, rồi gọi 115 ngay nếu họ không tỉnh hoặc thở bất thường. Trong lúc chờ, bạn làm theo hướng dẫn của nhân viên tổng đài và giữ đám đông lùi ra. Việc cấp cứu chuyên môn để người có chuyên môn làm.
Ngất có nhiều nguyên nhân, từ đứng lâu dưới nắng, đói, mệt cho tới bệnh tim, đột quỵ, hạ đường huyết. Người đi đường không thể và không cần đoán nguyên nhân. Điều bạn cần là phân biệt người đã tỉnh lại nhanh với người không tỉnh, và biết mình nên làm gì với từng trường hợp. Bài này đi theo đúng câu hỏi đó.
Vì sao người không chuyên không nên đoán bệnh
Khi có người ngã, đám đông thường bàn ngay: chắc tụt huyết áp, chắc trúng gió, chắc say nắng. Mỗi phán đoán kéo theo một cách xử lý dân gian, có cách vô hại, có cách gây hại. Cạo gió, bấm huyệt, đổ nước đường vào miệng người đang lơ mơ là những việc hay thấy nhất, và việc cho người không tỉnh uống bất cứ thứ gì đều có thể khiến họ sặc.
Ngay cả nhân viên y tế cũng cần khám, hỏi và đôi khi cần xét nghiệm mới biết nguyên nhân. Một người ngất vì đứng lâu và một người ngất vì tim ngừng đập có thể trông giống nhau trong vài giây đầu. Vì thế, cách an toàn nhất cho người đứng ngoài là xử lý theo mức độ phản ứng của người bị ngất, không theo phán đoán nguyên nhân.
Câu hỏi bạn cần trả lời chỉ có hai: họ có phản ứng khi được gọi và chạm vào không, và họ có thở bình thường không. Nếu một trong hai câu trả lời là không, hoặc bạn không chắc, đó là lý do đủ để gọi 115 ngay. Nhân viên tổng đài sẽ hỏi thêm và nói bạn làm gì tiếp.
Nếu trong đám đông có người tự giới thiệu là bác sĩ, điều dưỡng hoặc đã học sơ cứu, hãy nhường cho họ và hỏi họ cần bạn làm gì: gọi điện, giữ đám đông, đi tìm người giúp. Đó cũng là một cách giúp.
Các bước khi thấy người ngã gục
Thứ tự dưới đây được các khoá sơ cứu phổ thông dạy với nhiều biến thể nhỏ; bạn nên học lại ở một lớp có hướng dẫn viên để tự tin hơn. Ở đây chỉ nêu khung để không bỏ sót.
- Kiểm an toàn xung quanh: người ngã giữa lối xe ra vào, dưới quạt trần đang rơi, gần dây điện hay chỗ trơn ướt thì lưu ý cho mình trước khi lại gần.
- Gọi to và chạm nhẹ vào vai: hỏi “anh ơi, chị ơi, có nghe không”. Không lay mạnh, không tát.
- Nhờ người gọi 115 ngay nếu họ không phản ứng; chỉ định một người cụ thể, như “anh áo xanh gọi 115 giúp”, thay vì nói chung chung với đám đông.
- Xem họ có thở bình thường không: nhìn ngực có phập phồng đều không. Thở ngáp cá, thở từng hơi rời rạc không phải là thở bình thường.
- Để loa ngoài và làm theo hướng dẫn của tổng đài: nhân viên 115 có thể hướng dẫn bạn đặt tư thế hoặc ép tim tuỳ tình huống. Người đã học sơ cứu thì làm theo kỹ năng đã học.
- Nhờ người tìm máy khử rung tự động nếu nơi đó có, như sân bay, trung tâm thương mại, toà nhà văn phòng lớn.
- Ở lại tới khi nhân viên y tế đến hoặc người bị ngất tỉnh hẳn và có người nhà đến đón.
Bước 3 là chỗ hay hỏng nhất ở nơi đông người. Khi nói “ai gọi cấp cứu đi”, mỗi người đều tưởng người khác sẽ gọi. Chỉ tay vào một người cụ thể, nói rõ việc, và dặn họ báo lại khi gọi xong là cách đơn giản để phá thế đứng nhìn.
Máy khử rung tự động: biết để không ngại
Một số nơi công cộng lớn có đặt máy khử rung tim tự động, thường gọi tắt là AED, trong hộp treo tường. Nhiều người thấy hộp mà không dám động tới vì sợ làm sai. Vài điều nên biết ở mức phổ thông:
- Máy được thiết kế cho người không chuyên dùng: khi mở nắp, máy phát lời hướng dẫn từng bước và tự phân tích nhịp tim trước khi cho phép sốc điện.
- Máy chỉ sốc khi nó nhận ra nhịp cần sốc; bạn không tự quyết định được việc đó, nên nỗi lo “sốc nhầm” phần lớn là không cần thiết.
- Khi máy phân tích và khi sốc, không ai được chạm vào người bị nạn; máy sẽ nhắc điều này.
- Hướng dẫn thao tác cụ thể thay đổi theo đời máy, nên bài này không mô tả; cách chắc nhất là học thử trên máy tập ở lớp sơ cứu.
- Nếu nơi làm việc của bạn có máy, nên biết nó đặt ở đâu và ai đã được tập huấn dùng — câu hỏi đáng nêu trong buổi họp an toàn.
Không phải nơi nào cũng có máy, và không có máy cũng không có nghĩa là hết cách. Việc quan trọng vẫn là gọi 115 sớm và làm theo hướng dẫn của tổng đài trong lúc chờ.
Người đã tỉnh lại và người chưa tỉnh: xử lý khác nhau
Nhiều ca ngất chỉ kéo dài ít giây rồi người đó tỉnh lại, ngồi dậy và thấy ngượng. Cách bạn hỗ trợ trong hai trường hợp khác nhau khá nhiều.
| Tình huống | Việc nên làm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tỉnh lại nhanh, nói chuyện bình thường | Cho nằm hoặc ngồi nghỉ ở chỗ mát, thoáng, không vội đứng dậy | Hỏi có người nhà không, có bệnh nền không, có muốn đi khám không |
| Tỉnh nhưng lơ mơ, nói lẫn lộn, yếu một bên người | Gọi 115 ngay, không để họ đi một mình | Lẫn lộn, méo miệng, nói ngọng có thể là dấu hiệu nguy hiểm cần cấp cứu |
| Không phản ứng nhưng thở bình thường | Gọi 115, làm theo hướng dẫn về tư thế | Theo dõi liên tục việc thở cho tới khi xe đến |
| Không phản ứng và không thở bình thường | Gọi 115, người đã học thì làm hồi sức, tìm máy khử rung | Không chờ xem họ có tự tỉnh không |
| Ngất kèm co giật | Dẹp vật cứng quanh người, không giữ chặt tay chân | Không nhét gì vào miệng; gọi 115 nếu co giật kéo dài hoặc là lần đầu |
Ngay cả khi người bị ngất tỉnh lại và nói không sao, việc khuyên họ đi khám vẫn đáng làm, nhất là người lớn tuổi, người ngất khi đang gắng sức, hoặc ngất mà không có lý do rõ ràng. Bạn không phải thuyết phục bằng mọi giá, chỉ cần nói rõ lý do và để họ tự quyết.
Giữ đám đông lùi ra và giữ phẩm giá cho người bị ngất
Ở chợ, bến xe hay siêu thị, chỉ vài giây sau khi có người ngã là có một vòng người đứng quanh. Vòng người ấy chắn gió, chắn lối cho nhân viên y tế, và khiến người vừa tỉnh lại càng hoảng. Một người đứng ra nói to, rõ “mọi người lùi ra giúp cho thoáng, đã gọi 115 rồi” thường đủ để đám đông giãn ra.
Phẩm giá của người bị ngất cũng là việc cần giữ. Quần áo xộc xệch, người tiểu tiện không tự chủ, váy bị tốc lên khi ngã — những chuyện này xảy ra và người đó không muốn ai nhìn thấy. Một chiếc áo khoác, một tấm bạt che, một người đứng chắn tầm nhìn là sự tử tế đơn giản. Đừng chụp ảnh, đừng quay phim; nếu thấy ai đang quay, nhờ họ dừng lại.
Với người cao tuổi đi một mình, hỏi xem họ có mang theo giấy tờ, sổ khám bệnh hay danh sách thuốc không; những thứ này giao cho nhân viên y tế. Việc mở túi xách nên làm khi có người khác chứng kiến, hoặc để nhân viên y tế tự làm.
Nếu chỗ ngã là cửa hàng, quầy dịch vụ, nhờ nhân viên nơi đó hỗ trợ: họ thường biết lối vào nào gần nhất cho xe cấp cứu, có thể ra đường đón xe và chỉ đường, việc này tiết kiệm nhiều phút ở khu chợ, hẻm sâu hay toà nhà nhiều lối.
Những việc tránh làm dù có ý tốt
Không cho uống, cho ăn, cho ngậm gì khi người đó chưa tỉnh hẳn. Người chưa tỉnh táo có thể không nuốt được và dễ sặc. Kể cả nước đường, dầu gió hay viên thuốc do người xung quanh đưa, hãy chờ nhân viên y tế quyết định.
Không tự cho uống thuốc của mình hay của người khác. Bạn không biết người đó đang dùng thuốc gì, có dị ứng gì. Một viên thuốc hạ huyết áp, thuốc tim hay thuốc giảm đau đưa nhầm có thể làm tình trạng xấu đi.
Không cạo gió, giật tóc, bấm mạnh để gọi tỉnh. Những cách này không giúp người không phản ứng tỉnh lại mà còn có thể làm chậm việc gọi cấp cứu, vì mọi người mải làm và quên gọi.
Không vội đỡ người vừa tỉnh đứng dậy. Đứng dậy nhanh có thể làm họ ngất lại và ngã lần hai, lần này có khi va đầu. Cho nằm hoặc ngồi nghỉ, rồi mới đứng lên từ từ, có người đỡ.
Không để người vừa ngất tự lái xe về. Dù họ nói đã khoẻ, nên gọi người nhà đến đón hoặc gọi xe cho họ. Nếu họ nhất quyết đi, ít nhất hỏi số người thân để báo một câu.
Học sơ cứu: việc nhỏ đổi được nhiều
Bài này cố ý không mô tả kỹ thuật ép tim hay thổi ngạt, vì học qua chữ khác rất xa so với tập trên mô hình có người sửa từng động tác. Người đọc một bài hướng dẫn rồi làm lúc hoảng loạn rất dễ làm sai lực, sai vị trí, hoặc dừng quá sớm. Kiến thức đúng cần được tập để thành phản xạ.
Các lớp sơ cứu cơ bản thường do các tổ chức nhân đạo, bệnh viện, trung tâm y tế hoặc một số trường học, doanh nghiệp tổ chức, nhiều lớp chỉ kéo dài một đến hai buổi. Bạn có thể hỏi ở phường, xã nơi mình sống, hỏi bộ phận nhân sự công ty, hoặc hỏi trường học của con xem có lớp cho phụ huynh không. Kỹ năng nên được ôn lại định kỳ vì hướng dẫn quốc tế cũng thay đổi theo thời gian.
Khi đã học, bạn sẽ khác đi ở một điểm quan trọng: bớt sợ. Phần lớn người đứng nhìn không phải vì vô cảm, mà vì không biết làm gì và sợ làm sai. Một buổi học trả lời được cả hai nỗi sợ ấy. Nếu nhà có người lớn tuổi hay người có bệnh tim, đây càng là việc nên làm sớm.
Hỏi ý kiến bác sĩ của người thân về các dấu hiệu cảnh báo riêng của họ cũng là việc nên làm, vì mỗi bệnh nền có những dấu hiệu khác nhau mà người nhà cần biết.
Câu hỏi thường gặp
Người bị ngất có đeo vòng hay mang thẻ ghi bệnh thì làm gì?
Một số người có bệnh nền mang theo thẻ, vòng tay hoặc giấy ghi bệnh và thuốc đang dùng. Đọc thông tin đó cho tổng đài 115 nghe và giao lại cho nhân viên y tế khi họ đến. Không tự cho uống thuốc theo thông tin trên thẻ nếu không được hướng dẫn.
Có nên nới cổ áo, thắt lưng cho người bị ngất không?
Nới nhẹ quần áo chật ở cổ cho dễ thở thường không gây hại và là việc hay được hướng dẫn. Tuy vậy, nên ưu tiên gọi 115 trước và làm theo những gì tổng đài nói, không mất thời gian vào những việc phụ.
Người bị ngất tỉnh lại và từ chối đi viện thì làm gì?
Bạn không ép được. Hãy khuyên họ ngồi nghỉ, gọi người nhà, không tự lái xe, và đi khám nếu ngất lặp lại, đau ngực, khó thở hay yếu một bên người. Nếu họ lơ mơ, lẫn lộn thì gọi 115 dù họ không đồng ý.
Đã gọi 115 nhưng xe lâu tới, có nên gọi taxi chở đi không?
Hỏi lại tổng đài 115 trước khi tự chở. Người không tỉnh hoặc nghi chấn thương không nên chở bằng xe thường. Nếu người đó tỉnh, tự ngồi được và tổng đài đồng ý, có thể chở đi kèm người theo dõi.
Sợ làm ép tim sai thì có nên làm không?
Nếu nhân viên 115 hướng dẫn qua điện thoại và người bị nạn không thở bình thường, làm theo hướng dẫn tốt hơn là đứng chờ. Tuy vậy, cách tốt nhất là đi học lớp sơ cứu để có kỹ năng thật thay vì phải tự đoán trong lúc hoảng.
Người bị ngất là phụ nữ, nam giới có nên giúp không?
Nên giúp. Việc gọi 115, giữ an toàn và làm theo hướng dẫn cấp cứu không phân biệt giới. Nếu có thể, nhờ thêm một người khác cùng có mặt, và giữ kín đáo, che chắn khi cần để giữ phẩm giá cho người bị nạn.