Khi thấy người đuối nước, nguyên tắc an toàn là cứu từ trên bờ trước: kêu to gọi người, gọi 115 và 114, rồi với tới bằng sào, cành cây, áo buộc dài hoặc ném cho họ một vật nổi; chỉ người đã được huấn luyện cứu đuối mới xuống nước. Nhảy xuống cứu bằng tay không là cách khiến nhiều vụ đuối nước có hai, ba người thiệt mạng thay vì một.
Lời khuyên này nghe có vẻ lạnh lùng khi người thân hay một đứa trẻ đang chới với trước mặt. Nhưng người đang đuối nước trong cơn hoảng loạn có sức bám rất mạnh và vô thức đè người cứu xuống, kể cả khi người cứu bơi giỏi. Bài này giải thích vì sao, và những gì bạn làm được ngay từ trên bờ để có cơ hội cứu người mà không mất thêm một người nữa.
Người đang đuối trông không giống trên phim
Trên phim, người đuối nước vẫy tay, la hét kêu cứu. Ngoài đời, nhiều người đuối lại gần như im lặng. Họ không đủ hơi để kêu, vì miệng chìm xuống rồi trồi lên ngang mặt nước, chỉ kịp thở chứ không kịp nói. Tay họ thường đập xuống mặt nước theo bản năng để đẩy người lên, chứ không giơ lên vẫy.
Một số dấu hiệu người không chuyên có thể để ý: đầu ngửa ra sau, miệng sát mặt nước; người dựng đứng trong nước, không đạp chân về phía trước; mắt nhìn đờ đẫn hoặc nhắm; tóc xoã che mặt mà không vuốt ra; trông như đang cố leo một chiếc thang vô hình. Người đang vẫy tay và kêu cứu thì vẫn còn sức, nhưng có thể sắp kiệt và cũng cần giúp ngay.
Với trẻ nhỏ, đuối nước có thể xảy ra trong vài phút, ở chỗ nước chỉ sâu ngang đầu gối người lớn, như chậu nước, bể chứa, mương cạn, và thường không có tiếng động nào. Vì thế cách phòng tốt nhất vẫn là có người lớn trông liên tục, không rời mắt khi trẻ ở gần nước, không phải là chờ nghe tiếng kêu.
Nếu bạn ở bể bơi công cộng hay bãi tắm có người cứu hộ, việc đầu tiên là báo ngay cho người cứu hộ và chỉ đúng vị trí. Họ được huấn luyện và có dụng cụ; bạn giữ mắt dõi theo người đuối để chỉ chỗ nếu họ chìm xuống.
Thứ tự cứu từ trên bờ
Nhiều tài liệu an toàn sông nước trong và ngoài nước dạy cùng một thứ tự ưu tiên, đi từ cách ít rủi ro cho người cứu nhất tới cách rủi ro nhất. Bạn làm theo thứ tự đó, dừng ở bước nào thấy đủ.
- Kêu to để gọi thêm người, chỉ định một người gọi 115 và 114; ở vùng quê, một người chạy đi gọi những ai có thuyền, có dụng cụ.
- Giữ mắt dõi theo người đuối và ghi nhớ vị trí theo một mốc cố định trên bờ, như gốc cây, cọc tre, bậc cầu thang, để nếu họ chìm thì vẫn chỉ được chỗ.
- Với tới: nằm sấp hoặc ngồi thấp trên bờ cho vững, chìa sào, cành cây, mái chèo, dây, khăn hay áo buộc nối dài; có người khác giữ người với từ phía sau.
- Ném: nếu không với tới, ném vật nổi như phao, can nhựa rỗng có nắp, thùng xốp, quả bóng, chai nhựa to, càng gần người đuối càng tốt, có buộc dây thì kéo vào.
- Dùng thuyền, xuồng nếu có và có người biết điều khiển, mặc áo phao, tiếp cận để người đuối bám vào mạn thuyền hoặc vật nổi chứ không kéo trực tiếp bằng tay.
- Bơi ra cứu chỉ dành cho người đã được huấn luyện cứu đuối, mang theo vật nổi để đưa cho người đuối bám, giữ khoảng cách để không bị ôm ghì.
Khi người đuối bám được vào vật bạn đưa ra, kéo từ từ và giữ cho mình thấp, vững trên bờ. Người hoảng loạn có thể giật mạnh, nên người với hoặc người cầm dây cần có người khác giữ phía sau. Bờ ao, bờ sông trơn, sạt lở là chỗ người cứu dễ ngã xuống theo.
Vì sao không nên nhảy xuống khi chưa được huấn luyện
Người đang đuối bám bằng bản năng, không bằng lý trí. Ngay khi chạm được vào bạn, họ sẽ trèo lên người bạn để đưa đầu lên khỏi mặt nước. Lực ghì ấy đủ để dìm cả người bơi khoẻ. Người cứu hộ được huấn luyện có kỹ thuật tiếp cận và gỡ ra; người bơi giỏi bình thường thì không.
Nước thật khác nước bể bơi. Sông có dòng chảy, ao hồ có bùn và rong, nước lạnh làm chuột rút, đáy hố sâu đột ngột ở chỗ khai thác cát. Người bơi tốt ở bể có thể đuối ở sông chỉ sau vài chục mét.
Hai người đuối khó cứu hơn một. Khi người cứu cũng gặp nạn, những người trên bờ phải chia sức, và lực lượng cứu nạn đến nơi phải tìm hai người. Nhiều vụ thương tâm trong mùa hè có đúng hình dạng này: một em đuối, các bạn lần lượt nhảy xuống kéo.
Ý tốt không thay được kỹ năng. Nếu bạn muốn có khả năng xuống nước cứu người, cách đúng là học một khoá bơi cứu đuối có người hướng dẫn, chứ không phải tin vào việc mình bơi giỏi. Trong lúc chưa học, việc bạn làm từ trên bờ vẫn rất có ích.
Vật dụng quanh ta có thể ném hoặc chìa ra
Ở bờ sông, bờ biển hay hồ trong khu dân cư, không phải lúc nào cũng có phao. Nhìn quanh trong vài giây thường thấy những thứ dùng được. Bảng dưới gợi ý theo nơi hay gặp.
| Nơi | Vật có thể dùng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bờ ao, bờ sông ở quê | Sào tre, cành cây dài, dây thừng, can nhựa rỗng, thùng xốp | Buộc dây vào can để kéo vào được; nằm sấp khi chìa sào |
| Bãi biển | Phao của người tắm khác, ván lướt, thùng giữ lạnh rỗng | Báo ngay chòi cứu hộ nếu có; dòng nước rút kéo người ra xa rất nhanh |
| Hồ trong khu đô thị | Phao treo ở lan can nếu có, chai nhựa to, ba lô có nhiều đồ nhẹ | Đứng phía trong lan can, không trèo qua |
| Bể bơi | Phao, gậy cứu hộ treo sẵn, phao tập bơi | Gọi người cứu hộ của bể ngay, chỉ vị trí |
| Kênh mương, hố công trình | Ván gỗ, ống nhựa dài, dây điện đã ngắt nguồn, áo nối nhau | Bờ thường trơn, sạt; người cứu phải được giữ từ phía sau |
Một mẹo nhỏ: chai nhựa to rỗng có nắp, buộc vài chai lại với nhau, nổi khá tốt. Ở những nơi có nhiều người tắm, như bãi sông quen, khu dân cư có thể cùng nhau treo sẵn một sợi dây và vài vật nổi ở chỗ dễ thấy. Việc chuẩn bị trước như vậy cứu được người hơn bất cứ lời kêu gọi dũng cảm nào.
Sau khi đưa được người lên bờ
Khi người đuối đã lên bờ, gọi 115 nếu chưa gọi, và báo cho tổng đài tình trạng: họ có tỉnh không, có thở bình thường không. Nếu họ không thở bình thường, nhân viên tổng đài sẽ hướng dẫn bạn làm gì; người đã học sơ cứu thì làm theo kỹ năng đã học. Bài này không mô tả kỹ thuật hồi sức vì đó là thứ cần tập trên mô hình có người hướng dẫn.
Có một thói quen dân gian cần tránh: dốc ngược người bị đuối, cõng chạy vòng hay ấn bụng để “xốc nước ra”. Các khuyến cáo y tế hiện nay không khuyên làm việc này vì nó làm mất thời gian quý và có thể gây hại. Việc xử trí nên làm theo hướng dẫn của tổng đài 115 hoặc người có chuyên môn.
Người được cứu lên mà tỉnh táo, ho sặc sụa, vẫn nên được nhân viên y tế đánh giá, vì có trường hợp khó thở xuất hiện muộn hơn. Lau khô, đắp ấm, cho nằm nghỉ ở chỗ thoáng, có người ở cạnh theo dõi trong lúc chờ.
Với những người đã nhảy xuống cứu hoặc đứng nhìn bất lực, cú sốc có thể kéo dài nhiều ngày. Trẻ em chứng kiến bạn mình đuối nước càng cần người lớn ngồi lại nói chuyện, không trách móc, không bắt kể đi kể lại.
Dạy trẻ: thấy bạn đuối thì chạy đi gọi người lớn
Phần lớn tai nạn đuối nước ở trẻ xảy ra khi trẻ chơi với nhau gần ao, sông, hố nước mà không có người lớn. Dạy trẻ cách bơi là một việc; dạy trẻ cách phản ứng khi bạn gặp nạn là việc khác, và cũng quan trọng không kém. Vài điều nên nói đi nói lại với con:
- Thấy bạn đuối thì không nhảy xuống kéo, kể cả khi con biết bơi; chạy đi gọi người lớn gần nhất và kêu to.
- Nếu có cành cây, sào, dây thì chìa ra nhưng nằm hoặc ngồi trên bờ, không đứng sát mép.
- Không đi tắm sông, ao, hồ, hố công trình khi không có người lớn đi cùng, dù bạn bè rủ rê.
- Biết nói địa chỉ nhà, tên xóm, tên mốc gần nhà để báo cho người lớn khi cần.
- Biết các số 115 và 114 dùng để làm gì, và chỉ gọi khi thật sự có người gặp nạn.
Những bài học này không cần biến thành bài kiểm tra hay cuộc thi xem bé nào thuộc nhiều hơn. Cha mẹ có thể hỏi lại nhẹ nhàng khi đi ngang một con sông, một bờ ao: nếu thấy bạn bị rơi xuống thì con làm gì. Lặp lại vài lần trong năm là đủ để thành phản xạ. Khi có điều kiện, cho trẻ học bơi và học kỹ năng an toàn dưới nước ở nơi có người hướng dẫn.
Chuẩn bị trước ở nơi mình sống
Nếu khu bạn sống có sông, kênh, hồ hay bãi tắm quen, có những việc nhỏ cả xóm làm cùng nhau được: treo một chiếc phao hoặc can nhựa buộc dây ở chỗ người hay tắm, làm rào hoặc đánh dấu chỗ nước sâu, nhắc nhau không để trẻ đi tắm một mình vào mùa hè. Những việc này không cần ngân sách lớn, chỉ cần có người đứng ra nhắc.
Với gia đình có ao, bể chứa nước, giếng: có nắp đậy, có rào, và trẻ nhỏ không chơi một mình ở khu vực đó. Chậu, xô nước lớn trong nhà cũng nên đổ đi khi không dùng nếu nhà có trẻ dưới năm tuổi.
Người lớn trong nhà nên có ít nhất một người học sơ cứu cơ bản và, nếu được, một khoá bơi an toàn. Điều đó không biến ai thành người cứu hộ, nhưng giúp bạn biết rõ giới hạn của mình và làm đúng trong những phút đầu.
Khi đi chơi biển, sông hồ cùng gia đình, phân công rõ ai là người trông trẻ trong từng khoảng thời gian, đổi người sau một lúc. Câu “mọi người cùng trông” thường có nghĩa là không ai trông.
Câu hỏi thường gặp
Mình bơi giỏi thì có nên nhảy xuống cứu không?
Bơi giỏi khác với biết cứu đuối. Người đuối hoảng loạn có thể ghì cả người bơi khoẻ xuống. Hãy thử cứu từ trên bờ trước. Nếu buộc phải xuống nước, mang theo vật nổi để đưa cho họ bám và giữ khoảng cách, đừng để họ ôm trực tiếp.
Đuối nước nên gọi 115 hay 114?
Gọi cả hai nếu có thể, hoặc nhờ hai người gọi. 115 là cấp cứu y tế, 114 là lực lượng cứu nạn cứu hộ có dụng cụ và người tìm kiếm dưới nước. Nói rõ địa điểm, mốc nhận biết và người đuối chìm ở chỗ nào.
Có nên dốc ngược người bị đuối để nước chảy ra không?
Không nên. Các khuyến cáo y tế hiện nay không khuyên dốc ngược, cõng chạy hay ấn bụng để xốc nước vì làm mất thời gian và có thể gây hại. Hãy gọi 115 và làm theo hướng dẫn của tổng đài, hoặc của người đã học sơ cứu.
Người được vớt lên đã tỉnh thì có cần đi viện không?
Nên để nhân viên y tế đánh giá, đặc biệt nếu họ đã sặc nước, ho nhiều, mệt hoặc khó thở. Một số trường hợp có triệu chứng xuất hiện muộn. Giữ ấm, cho nghỉ và có người ở cạnh theo dõi trong lúc chờ.
Ở bãi biển bị dòng nước kéo ra xa thì người trên bờ làm gì?
Báo ngay cho cứu hộ bãi biển nếu có, gọi 114 và 115, giữ mắt theo người bị cuốn. Không lao ra theo khi không có phao. Ném vật nổi nếu với tới. Người bị cuốn thường được khuyên bơi song song bờ để thoát dòng.
Làm sao dạy trẻ cứu bạn mà không khiến trẻ sợ nước?
Nói với trẻ bằng giọng bình thường, như dạy qua đường. Nhấn mạnh việc con làm được: gọi người lớn, chìa cành cây khi ngồi trên bờ. Cho trẻ học bơi ở nơi có người hướng dẫn để trẻ tự tin với nước nhưng biết giới hạn.