Quay phim khi có người gặp nạn chỉ có ích khi để làm chứng: ghi lại hiện trường, biển số xe bỏ chạy, diễn biến vụ việc để giao cho công an hoặc người bị nạn. Đăng lên mạng gương mặt, thân thể người đang đau đớn hay đã tử vong, khi họ và gia đình chưa đồng ý, là làm hại thêm một lần nữa.
Ở nhiều hiện trường tai nạn, số người giơ điện thoại lên quay đông hơn số người gọi cấp cứu. Phần lớn họ không có ý xấu: một số muốn cảnh báo người khác, một số muốn có bằng chứng, một số chỉ làm theo phản xạ. Bài này giúp bạn phân biệt lúc nào việc quay là có ích, lúc nào nên cất máy, và nếu đã quay thì giữ và chia sẻ thế nào cho đúng.
Giúp trước, quay sau
Trong những phút đầu sau tai nạn, một chiếc điện thoại có giá trị nhất khi được dùng để gọi 115, 113, 114. Nếu bạn là người duy nhất có mặt, quay phim là việc cuối cùng nên làm. Nếu đã có nhiều người, hãy hỏi đã có ai gọi cấp cứu chưa, có ai cần giúp cảnh báo xe, che nắng cho người bị nạn không, trước khi nghĩ đến việc quay.
Quay phim cũng làm thay đổi cách đám đông hành xử. Khi vài người giơ máy lên, người khác có xu hướng đứng lại xem thay vì giúp; vòng người quây kín hiện trường khiến xe cấp cứu khó tiếp cận. Người bị nạn còn tỉnh nhìn thấy hàng chục ống kính chĩa vào mình, cảm giác ấy không ai muốn trải qua.
Điều này không có nghĩa là không bao giờ quay. Có những lúc đoạn ghi hình là bằng chứng duy nhất cho chuyện đã xảy ra, như khi xe gây tai nạn bỏ chạy, hay khi có tranh chấp về ai gây ra va chạm. Câu hỏi là quay để làm gì, và đoạn ghi hình đi về đâu sau đó.
Một cách tự kiểm: nếu bạn không định giao đoạn ghi hình cho công an hay cho người bị nạn, thì có lẽ bạn không cần quay.
Quay để làm chứng và quay để đăng: khác ở đâu
Hai mục đích này dẫn tới cách quay và cách dùng rất khác nhau. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau để bạn tự hỏi mình đang làm việc nào.
| Khía cạnh | Quay để làm chứng | Quay để đăng lên mạng |
|---|---|---|
| Thứ cần ghi | Vị trí xe, mảnh vỡ, biển số, hướng đi, thời gian, diễn biến | Thường là gương mặt, vết thương, cảnh đau đớn — thứ gây chú ý |
| Khoảng cách | Từ xa, không cản trở người cứu | Thường sát lại để có cảnh rõ |
| Người nhận | Công an, người bị nạn, gia đình họ, bảo hiểm | Người lạ trên mạng |
| Thời điểm | Khi đã có người lo việc cứu | Thường ngay lập tức, đôi khi thay cho việc giúp |
| Hậu quả cho người bị nạn | Giúp làm rõ sự việc, bảo vệ quyền lợi của họ | Gia đình có thể biết tin qua mạng trước khi được báo; hình ảnh tồn tại mãi |
Gia đình biết tin người thân gặp nạn qua một đoạn video lan truyền là chuyện đã xảy ra không ít lần, và đó là một trong những cách nhận tin tàn nhẫn nhất. Trước khi đăng, hãy tưởng tượng người trong video là cha mẹ hay con của mình.
Những hình ảnh không nên đăng
Kể cả khi bạn đăng với ý tốt như cảnh báo đoạn đường nguy hiểm, có những thứ không nên xuất hiện trong ảnh hay video công khai:
- Gương mặt người bị nạn, nhất là khi đang đau đớn, bất tỉnh, hay đã tử vong.
- Thi thể dưới bất kỳ hình thức nào, kể cả đã che một phần.
- Trẻ em trong hiện trường, dù là nạn nhân hay người chứng kiến.
- Thân thể bị hở do quần áo rách, tốc lên khi ngã.
- Biển số xe, giấy tờ, điện thoại có thể làm lộ danh tính khi chưa rõ ai đúng ai sai.
- Người thân đang khóc ngất khi đến hiện trường hay bệnh viện.
- Lời bình kết tội một bên khi chưa có kết luận của cơ quan chức năng.
Pháp luật dân sự Việt Nam có nguyên tắc bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh và đời sống riêng tư. Việc đăng hình ảnh người khác trong tình huống như vậy có thể vi phạm quyền đó, tuỳ hoàn cảnh cụ thể. Nếu bạn đang có vụ việc liên quan, như bị yêu cầu gỡ clip hoặc muốn yêu cầu người khác gỡ, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết cách làm đúng.
Khi thật sự cần đăng: tìm người thân, tìm nhân chứng
Có những lúc mạng xã hội giúp ích thật: người bị nạn bất tỉnh không mang giấy tờ cần tìm người nhà, gia đình cần tìm nhân chứng của vụ tai nạn mà xe gây ra đã bỏ chạy. Khi đó, cách đăng quyết định nhiều thứ.
- Ưu tiên kênh chính thức trước: công an, bệnh viện thường có cách riêng để tìm người nhà nạn nhân; hỏi họ trước khi tự đăng.
- Không dùng ảnh mặt người bị nạn; mô tả đặc điểm như trang phục, độ tuổi ước chừng, nơi gặp nạn.
- Ghi rõ nơi liên hệ là cơ quan chức năng hoặc bệnh viện, không ghi số tài khoản, không kêu gọi chuyển tiền.
- Với tìm nhân chứng: nêu thời gian, địa điểm, chiều xe, loại xe; nhờ ai có camera hành trình ở khu vực đó liên hệ cơ quan đang thụ lý.
- Gỡ bài khi đã tìm được, cập nhật một dòng cảm ơn ngắn, để bài cũ không tiếp tục lan với thông tin lỗi thời.
Cảnh giác cả với những bài đăng “tìm người thân” có kèm số tài khoản, lời kêu gọi gửi tiền gấp; đây là kiểu lừa đảo lợi dụng lòng tốt. Phần nhận diện dạng lừa này được bàn kỹ hơn trong chuyên mục về lòng tốt bị lợi dụng.
Đã lỡ đăng: gỡ và sửa thế nào
Nếu bạn đã đăng một đoạn video hay ảnh về người gặp nạn, và giờ thấy không ổn, việc tốt nhất là gỡ càng sớm càng tốt. Gỡ ở trang của mình, gỡ ở các nhóm mình đã chia sẻ, và nhắn cho những người bạn biết đã tải về, đăng lại, nhờ họ gỡ. Không thể thu hồi hết, nhưng giảm được phần lan truyền.
Nếu gia đình người bị nạn liên hệ với bạn, lắng nghe và làm theo yêu cầu của họ. Một lời xin lỗi thật lòng, không biện hộ, có ý nghĩa với họ hơn bạn nghĩ. Nếu đoạn video có giá trị làm chứng, hỏi họ có muốn bạn gửi bản gốc cho họ hoặc cho cơ quan chức năng không, rồi xoá khỏi mạng.
Nếu bạn là người thân của người bị nạn và muốn yêu cầu người khác gỡ hình ảnh, có thể nhắn trực tiếp cho người đăng, dùng chức năng báo cáo nội dung của nền tảng mạng xã hội, và giữ lại bằng chứng như ảnh chụp màn hình, đường dẫn, thời gian đăng. Trường hợp bị từ chối hoặc nội dung gây hậu quả nghiêm trọng, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về các bước tiếp theo.
Nhắc người khác cất máy mà không gây gổ
Giao việc thay vì trách. Một câu như “anh ơi, giúp em đứng chặn xe phía sau với” thường hiệu quả hơn “sao anh quay”. Người đang quay thường sẵn lòng giúp khi được nhờ việc cụ thể.
Nói về người bị nạn, không nói về người quay. Câu “người ta đang đau, mình đừng quay mặt họ” chạm tới lòng trắc ẩn mà không khiến người nghe phải tự vệ.
Che chắn khi không nhắc được. Một tấm áo, một chiếc ô, vài người đứng chắn tạo khoảng riêng cho người bị nạn mà không cần tranh luận với ai.
Không giật điện thoại. Giật máy hay xô đẩy dễ biến hiện trường thành một vụ xô xát thứ hai. Bạn chỉ nhắc, che, và tiếp tục việc giúp.
Làm gương bằng việc mình làm. Khi bạn cất máy và bắt tay vào giúp, người xung quanh dễ làm theo hơn là khi nghe một lời phê phán.
Một văn hoá chia sẻ tử tế hơn
Clip tai nạn được chia sẻ nhiều vì nó gây sốc, và các nền tảng có xu hướng đẩy nội dung gây sốc lên cao. Mỗi lần bấm xem, bấm chia sẻ, bình luận, ta góp phần nuôi vòng lặp ấy. Một cách nhỏ để thay đổi là không bấm vào, không chia sẻ lại những clip có hình ảnh người bị nạn rõ mặt, và báo cáo nội dung khi thấy quá đà.
Nếu muốn cảnh báo về một đoạn đường nguy hiểm, bạn có thể chụp ảnh đoạn đường lúc bình thường, mô tả rủi ro, gửi kiến nghị cho chính quyền địa phương. Thông điệp ấy có ích lâu dài hơn một clip tai nạn, và không làm ai đau thêm.
Nếu muốn ghi nhận người đã ra tay giúp đỡ, nhớ hỏi ý họ trước. Nhiều người giúp không muốn bị nêu tên hay lộ mặt. Câu chuyện có thể được kể bằng lời mà không cần hình ảnh của người nào cả.
Nói chuyện với con khi trẻ xem phải clip tai nạn
Trẻ dùng điện thoại sớm nên rất dễ lướt phải những đoạn clip tai nạn, có khi được gắn nhạc, gắn lời bình đùa cợt. Có trẻ sợ hãi, mất ngủ; có trẻ lại thấy bình thường, xem như một thứ giải trí. Cả hai phản ứng đều cần người lớn ngồi lại nói chuyện, không la mắng vì con đã xem.
Hỏi con thấy gì, cảm thấy thế nào, rồi giúp con nghĩ về người trong clip: họ là ai, gia đình họ sẽ cảm thấy ra sao khi thấy hình ảnh này. Câu hỏi đơn giản ấy dạy trẻ đặt mình vào vị trí người khác, nền tảng của lòng tốt, mà không cần bài giảng dài.
Dặn con: khi gặp tai nạn ngoài đời, việc đầu tiên là tìm người lớn, không đứng xem, không quay phim. Khi thấy clip như vậy trên mạng, không chia sẻ cho bạn bè, và nói với cha mẹ nếu thấy sợ. Nếu trẻ đã chứng kiến tai nạn thật, để ý những dấu hiệu như gặp ác mộng, sợ đi qua chỗ đó; khi kéo dài, nên tìm người có chuyên môn tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Quay video tai nạn để làm bằng chứng có vi phạm pháp luật không?
Ghi hình ở nơi công cộng để làm chứng, rồi giao cho cơ quan chức năng hoặc người bị nạn, nhìn chung là việc chính đáng. Vấn đề thường nằm ở việc đăng công khai hình ảnh người khác. Nếu có vụ việc cụ thể, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có nên làm mờ mặt người bị nạn rồi đăng không?
Làm mờ giảm bớt tổn hại nhưng chưa giải quyết hết, vì người quen vẫn nhận ra qua trang phục, xe, địa điểm. Câu hỏi nên đặt là đăng để làm gì; nếu không có mục đích rõ ràng như tìm người thân, tốt nhất là không đăng.
Thấy clip người bị nạn trên mạng thì có nên chia sẻ để cảnh báo không?
Không nên chia sẻ lại hình ảnh người bị nạn rõ mặt. Nếu muốn cảnh báo, viết về rủi ro của đoạn đường hay hành vi, không kèm clip. Có thể báo cáo nội dung với nền tảng nếu thấy quá đà.
Đoạn camera hành trình của mình ghi được tai nạn, nên làm gì?
Lưu bản gốc ra chỗ an toàn vì camera thường ghi đè. Liên hệ công an nơi xảy ra tai nạn để cung cấp. Không chỉnh sửa, cắt ghép đoạn ghi hình, và không đăng lên mạng khi chưa có sự đồng ý của các bên liên quan.
Người thân bị đăng clip lúc gặp nạn, gia đình làm gì để gỡ?
Nhắn trực tiếp người đăng, dùng chức năng báo cáo của nền tảng, lưu lại bằng chứng về bài đăng. Nếu bị từ chối hoặc nội dung gây hại nghiêm trọng, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về các bước tiếp theo.