Nếu bạn tận mắt thấy một vụ tai nạn hay va chạm, việc làm nhân chứng gồm ba phần: ghi lại ngay những gì mình thấy khi còn nhớ rõ, để lại thông tin liên lạc cho công an nếu được hỏi, và khi được mời lấy lời khai thì nói đúng điều mình thấy, phân biệt rõ với điều mình đoán. Bạn không cần biết luật, không cần biết ai đúng ai sai, chỉ cần trung thực và chính xác.
Nhiều người ngại làm nhân chứng vì sợ mất thời gian, sợ phiền, sợ bị một bên đe doạ. Những nỗi lo ấy có thật và đáng được nói thẳng. Nhưng trong nhiều vụ tai nạn, nhất là khi người bị nạn không thể kể lại hoặc xe gây tai nạn đã bỏ chạy, lời của một người đứng ngoài là thứ duy nhất giúp sự thật được làm rõ.
Vì sao lời của người đứng ngoài có giá trị
Trong một vụ va chạm, hai bên liên quan thường kể khác nhau, mỗi người nhớ theo hướng có lợi cho mình, phần vì cố ý, phần vì cú sốc làm trí nhớ bị lệch. Người đứng ngoài không có quyền lợi gì trong vụ việc, nên lời kể của họ thường được coi là khách quan hơn.
Khi người bị nạn bất tỉnh hoặc tử vong, khi xe gây ra tai nạn bỏ chạy, nhân chứng còn có vai trò lớn hơn: họ có thể là người duy nhất nhớ màu xe, loại xe, hướng chạy, vài con số trên biển số. Những chi tiết nhỏ ấy, cộng với camera trên đường, giúp tìm ra người gây tai nạn.
Làm nhân chứng cũng là một cách giúp người gặp nạn, chỉ khác là sự giúp đỡ ấy đến muộn hơn, sau khi xe cấp cứu đã đi. Với gia đình người bị nạn, biết có người sẵn lòng nói ra sự thật là một điều an ủi lớn.
Cũng cần nói rõ: làm nhân chứng là việc tự nguyện khi được hỏi lần đầu ở hiện trường. Nếu bạn không thấy gì rõ, nói thẳng như vậy là trung thực và không có gì đáng ngại.
Ghi nhớ ngay sau khi chứng kiến
Trí nhớ về một sự kiện bất ngờ phai đi rất nhanh và dễ bị trộn với những gì người khác kể. Viết lại trong vòng ít phút, khi còn ở hiện trường hoặc ngay khi về, là việc quan trọng nhất bạn làm được cho lời khai của mình sau này.
- Ghi thời gian: giờ xảy ra theo đồng hồ điện thoại, không ước chừng.
- Ghi vị trí của bạn: bạn đứng hay đi ở đâu, nhìn từ hướng nào, có gì che khuất không.
- Ghi các phương tiện: loại xe, màu, hướng đi, làn đường, những gì nhớ được của biển số.
- Ghi diễn biến theo thứ tự: trước va chạm thấy gì, lúc va chạm, ngay sau va chạm; đèn tín hiệu lúc đó màu gì nếu nhớ.
- Ghi lời nói nghe được: những câu người trong cuộc nói ngay sau va chạm, chép nguyên văn nếu nhớ.
- Ghi điều kiện xung quanh: trời mưa hay nắng, sáng hay tối, đường trơn, có vật cản không.
- Đánh dấu chỗ không chắc: viết rõ “không chắc” bên cạnh chi tiết mình chỉ nhớ lờ mờ.
Ghi chú này là của bạn, giúp bạn nhớ lại chính xác khi được hỏi. Bạn không cần đưa nó cho bên nào trong vụ việc. Nếu bạn có đoạn camera hành trình, lưu bản gốc ra nơi an toàn ngay, vì nhiều camera tự ghi đè sau một thời gian ngắn.
Điều mình thấy và điều mình đoán
Lỗi hay gặp nhất của nhân chứng có thiện chí là kể lẫn điều thấy và điều đoán, thường là để câu chuyện nghe mạch lạc hơn. Bảng dưới cho thấy sự khác nhau qua một ví dụ giả định về một vụ va chạm ở ngã tư.
| Điều thấy | Điều đoán, suy ra |
|---|---|
| Xe máy màu đỏ đi từ hướng chợ vào ngã tư | Xe máy đỏ vượt đèn đỏ |
| Lúc nghe tiếng va chạm, đèn phía mình đang xanh | Đèn phía xe máy chắc chắn đang đỏ |
| Người lái ô tô bước ra, đi hơi loạng choạng | Người lái ô tô đã uống rượu |
| Xe máy chạy nhanh hơn các xe xung quanh | Xe máy chạy khoảng bao nhiêu km mỗi giờ |
| Không thấy người đi xe máy bật xi nhan | Người đi xe máy không bật xi nhan |
Cột bên phải không phải là điều cấm nói, nhưng phải nói rõ đó là suy đoán của mình và vì sao mình nghĩ vậy. Ví dụ “không thấy xi nhan” khác với “không có xi nhan”: có thể bạn đã nhìn sang chỗ khác đúng lúc ấy. Cơ quan chức năng có cách kiểm tra những điều này qua camera, giám định; việc của bạn là cung cấp mảnh ghép chính xác, không phải ghép cả bức tranh.
Khi được mời đến cơ quan công an cung cấp lời khai
Nếu bạn đã để lại thông tin ở hiện trường, có thể sau đó bạn được liên hệ để làm việc. Một số điều nên chuẩn bị và lưu ý:
- Mang theo giấy tờ tuỳ thân và ghi chú bạn đã viết; nếu có camera hành trình, mang theo thẻ nhớ hoặc bản sao.
- Đọc kỹ giấy mời hoặc hỏi rõ thời gian, địa điểm, người cần gặp; nếu bận, hỏi khả năng hẹn lại.
- Kể theo trình tự thời gian, chậm và rõ; khi không nhớ, nói không nhớ; khi không chắc, nói không chắc.
- Đọc kỹ biên bản trước khi ký; chỗ nào ghi khác ý mình, đề nghị sửa.
- Không thêm chi tiết mới mà mình chỉ nghe người khác kể lại; nếu có, nói rõ là nghe lại.
- Nếu sau đó nhớ thêm điều gì, hoặc nhận ra mình nhớ sai, chủ động báo lại cho cán bộ đã làm việc.
Pháp luật tố tụng có quy định về quyền và nghĩa vụ của người làm chứng, trong đó có việc khai trung thực và được bảo vệ khi bị đe doạ. Chi tiết cụ thể tuỳ loại vụ việc và giai đoạn xử lý; nếu bạn có thắc mắc về quyền của mình trước khi đến làm việc, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Những nỗi lo hay gặp và cách giữ mình
Sợ mất thời gian. Phần lớn trường hợp, việc lấy lời khai chỉ diễn ra một hoặc vài lần. Bạn có thể đề nghị hẹn giờ phù hợp với công việc. Mất vài giờ để giúp làm rõ một vụ tai nạn là cái giá nhiều người thấy đáng.
Sợ bị một bên tìm đến gây áp lực. Không trao đổi riêng với các bên liên quan về nội dung lời khai, không nhận quà hay tiền từ bên nào. Nếu bị đe doạ, nhắn tin, gọi điện gây áp lực, lưu lại bằng chứng và báo ngay cho cơ quan đang thụ lý vụ việc.
Sợ nói sai rồi bị liên luỵ. Nói sai do nhớ nhầm khác hoàn toàn với cố ý khai sai. Cách tự bảo vệ tốt nhất là chỉ nói điều mình chắc, ghi rõ chỗ không chắc, và sửa ngay khi nhận ra nhầm.
Sợ bị kéo vào thành bên có lỗi. Nếu bạn chỉ là người đứng ngoài, nói rõ vị trí của mình lúc xảy ra sự việc. Nếu bạn cũng có liên quan, như xe mình ở gần và có thể đã ảnh hưởng, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm việc.
Sợ lộ thông tin cá nhân. Bạn có thể hỏi cán bộ thụ lý về việc giữ kín thông tin của người làm chứng, nhất là trong vụ có dấu hiệu bạo lực. Không tự đăng lời kể của mình lên mạng.
Khi các bên trong vụ việc tìm đến bạn
Sau một vụ tai nạn, đôi khi chính các bên liên quan hay gia đình họ tìm cách liên hệ với nhân chứng. Có người chỉ muốn cảm ơn, có người muốn hỏi chuyện đã xảy ra, có người muốn “nhờ” bạn kể theo hướng có lợi cho họ. Ranh giới ở đây cần rõ ràng.
Bạn có thể nghe lời cảm ơn, hỏi thăm tình trạng người bị nạn, đó là điều tự nhiên và tử tế. Nhưng không nên thảo luận chi tiết lời khai, không đồng ý thay đổi những gì mình đã thấy, và không nhận bất kỳ khoản tiền, quà tặng nào liên quan tới việc làm chứng. Một câu như “em chỉ kể đúng những gì em thấy với cơ quan công an” là đủ.
Nếu bên kia có ý gây áp lực, đó là chuyện cần báo cho cơ quan thụ lý. Nếu gia đình người bị nạn cần đoạn ghi hình, bạn có thể gửi bản sao cho họ nhưng nên giữ bản gốc và cung cấp cho cơ quan chức năng, để không ai nghi ngờ đoạn ghi hình bị chỉnh sửa.
Giữ khoảng cách đúng mực như vậy không phải là lạnh lùng. Chính nhờ đứng ngoài mà lời của bạn có giá trị, và đó là cách giúp người gặp nạn hiệu quả nhất trong giai đoạn này.
Làm chứng trong vụ xô xát, đánh nhau
Vụ xô xát, đánh nhau khác tai nạn giao thông ở chỗ cảm xúc của các bên còn nóng rất lâu sau khi sự việc kết thúc, và các bên thường biết nhau, ở gần nhau. Nhân chứng vì thế chịu nhiều áp lực hơn, nhất là khi đó là chuyện trong xóm, trong chợ, nơi bạn còn gặp các bên hằng ngày.
Ở hiện trường, giữ an toàn cho mình trước, gọi 113, rồi mới nghĩ tới việc ghi nhớ. Những chi tiết đáng nhớ nhất là ai ra tay trước, có hung khí không, ai bị thương ở đâu, có ai can ngăn không. Đây cũng là những chi tiết dễ bị kể lệch nhất, vì mỗi người chứng kiến đứng ở một góc và mỗi bên đều muốn mình là người bị khiêu khích.
Khi làm việc với cơ quan chức năng, cũng như với tai nạn giao thông, bạn chỉ nói điều mình thấy. Nếu bạn quen một bên, nói rõ quan hệ đó ngay từ đầu; điều này không làm lời khai mất giá trị, mà giúp người nghe đánh giá đúng. Không tự đứng ra làm trung gian hoà giải về chuyện tiền bồi thường giữa hai bên nếu không được cả hai đề nghị và không hiểu rõ trách nhiệm pháp lý; hoà giải ở khu dân cư nên có tổ hoà giải hoặc cán bộ địa phương tham gia.
Câu hỏi thường gặp
Thấy tai nạn nhưng không muốn làm nhân chứng có sao không?
Ở hiện trường, việc để lại thông tin là tự nguyện. Nếu bạn thấy rõ diễn biến, làm nhân chứng giúp ích nhiều cho người bị nạn. Nếu bạn ngại vì lý do an toàn, có thể trao đổi với cán bộ về việc giữ kín thông tin của mình.
Chỉ nghe tiếng va chạm rồi quay lại nhìn thì có làm nhân chứng được không?
Được, nhưng bạn cần nói rõ mình chỉ thấy từ lúc nào. Những gì bạn thấy sau va chạm như vị trí xe, người bị nạn, xe nào rời đi vẫn có giá trị. Đừng thêm phần trước va chạm mà bạn không thấy.
Có nên đưa đoạn camera hành trình cho bên bị nạn trước không?
Có thể gửi bản sao nếu họ cần, nhưng nên giữ bản gốc nguyên vẹn và cung cấp cho cơ quan công an đang thụ lý. Cách này tránh nghi ngờ đoạn ghi hình bị cắt ghép và bảo vệ cả bạn.
Đã khai rồi mà sau đó nhớ ra mình nhầm thì làm sao?
Chủ động liên hệ cán bộ đã làm việc để đính chính càng sớm càng tốt. Nhớ nhầm là chuyện bình thường của trí nhớ con người; điều quan trọng là bạn trung thực sửa lại khi nhận ra.
Bị một bên gọi điện đe doạ vì làm nhân chứng thì làm gì?
Lưu lại tin nhắn, số điện thoại, ghi âm nếu có thể, và báo ngay cho cơ quan đang thụ lý vụ việc hoặc gọi 113 nếu thấy nguy hiểm tức thời. Có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về quyền được bảo vệ của người làm chứng.