Khi nhà bên có người mất, hàng xóm thường là những người đến đầu tiên và là những người còn ở lại khi họ hàng đã về hết. Trong mấy ngày tang lễ, gia đình rối bời với trăm việc, không ai còn đầu óc để nghĩ chuyện cơm nước hay trông con nhỏ. Sau tang lễ, nhà đột ngột vắng, và người ở lại mới bắt đầu thấm nỗi mất mát.
Bài này bàn về những việc hàng xóm làm được, cụ thể và thiết thực, trong hai giai đoạn đó. Chuyện phúng viếng bao nhiêu, ghi sổ tang ra sao là phong tục từng vùng và tuỳ tình nghĩa từng nhà, không phải trọng tâm ở đây. Trọng tâm là sự có mặt đúng lúc, đúng mức, không làm gia đình thêm mệt.
Mấy ngày đầu, gia đình cần gì nhất
Trong những giờ đầu sau khi có người mất, gia đình phải lo cùng lúc rất nhiều việc: báo tin cho họ hàng xa, liên hệ dịch vụ tang lễ, làm giấy tờ, chuẩn bị chỗ đặt linh cữu, đón khách. Người thân gần nhất thường đang trong cú sốc, có người không ăn không ngủ được. Những việc nhỏ, như ai nấu cơm, ai đón bọn trẻ đi học về, ai mở cửa cho khách, rất dễ bị bỏ sót.
Hàng xóm có lợi thế mà họ hàng ở xa không có: ở ngay bên cạnh, biết đường đi lối lại, biết chỗ mua đồ, có sẵn bàn ghế, bếp núc. Sự giúp đỡ của hàng xóm trong mấy ngày này thường mang tính hậu cần hơn là an ủi, và đó chính là thứ gia đình cần.
Điều quan trọng là giúp theo cách của gia đình, không phải theo cách mình nghĩ là đúng. Mỗi nhà có phong tục, có người đứng ra lo liệu chính. Trước khi làm gì, hỏi người đang điều phối, thường là con trưởng hay một người họ hàng lớn tuổi, xem họ cần gì. Đừng tự ý sắp đặt, đừng góp ý về nghi lễ khi không được hỏi.
Những việc cụ thể hàng xóm làm được
Tuỳ vào quan hệ và sức mình, có thể nhận một hai việc trong danh sách sau:
- Cơm nước: nấu một nồi cháo, một bữa cơm đơn giản mang sang cho người nhà, đặc biệt cho những người túc trực suốt đêm. Mang theo hộp dùng một lần để gia đình khỏi phải rửa trả.
- Trông trẻ: đón con nhỏ của gia đình sang nhà mình chơi, ăn, ngủ trong mấy ngày, nếu bố mẹ chúng đồng ý.
- Cho mượn đồ: bàn ghế, ấm nước, phích, quạt, đèn, chỗ để xe trước cửa nhà mình.
- Đón khách: chỉ đường cho người lạ tìm tới, hướng dẫn chỗ để xe, giữ cho lối đi thông thoáng.
- Việc vặt: mua đá, nước uống, giấy ăn; đi chợ hộ; nhận hàng, nhận thư cho gia đình.
- Đón người thân từ xa: nếu có xe và thời gian, ra bến xe, nhà ga đón họ hàng về muộn.
- Chăm vật nuôi: cho chó mèo, gà vịt của nhà đó ăn trong những ngày họ bận.
- Dọn dẹp: sau khi khách về, giúp thu dọn bàn ghế, quét sân, đổ rác.
Không cần làm hết. Chọn một việc vừa sức và làm cho trọn còn hơn hứa nhiều việc rồi bỏ dở. Nếu trong xóm có nhiều nhà muốn giúp, nên có một người đứng ra phân việc, tránh cảnh năm nhà cùng nấu cháo mà không ai trông trẻ.
Đề nghị giúp sao cho người nhà dễ nhận
Đề nghị cụ thể thay vì chung chung. Câu "có gì cần cứ bảo" nghe tử tế nhưng đẩy gánh nghĩ ngược về phía người đang rối. Câu "tối nay nhà em nấu cơm mang sang cho cả nhà nhé, khoảng sáu giờ" dễ nhận hơn nhiều.
Hỏi một người, đừng hỏi tất cả. Tìm người đang điều phối việc nhà và hỏi họ. Hỏi lần lượt từng thành viên gia đình đang đau buồn chỉ làm họ mệt thêm.
Làm xong thì rút lui nhẹ nhàng. Mang cơm sang, đặt xuống, chào rồi về. Đừng ở lại kể chuyện quá lâu khi gia đình đang tiếp khách.
Không đòi được ghi nhận. Việc giúp đỡ trong tang lễ không cần lời cảm ơn ngay. Gia đình sẽ nhớ, có khi sau nhiều tháng mới nói ra.
Tôn trọng khi bị từ chối. Có gia đình muốn tự lo, hoặc đã có họ hàng đủ người. Một lời "vâng, có gì cứ gọi nhà em" rồi lùi lại là đủ.
Nhớ tới trẻ con và người già trong nhà. Giữa lúc người lớn tất bật, trẻ nhỏ thường bị bỏ quên, không ai giải thích chuyện gì đang xảy ra. Người già trong nhà, nhất là người vừa mất bạn đời, có khi ngồi lặng cả ngày không ăn. Một hàng xóm quen mặt ngồi cạnh bà cụ, đưa bát cháo, hay dẫn bọn trẻ đi ăn sáng, là người gánh giúp phần việc mà gia đình không còn sức để ý.
Giữ yên khu phố và bao dung với nhà có tang
Trong mấy ngày tang lễ, hàng xóm có thể giúp bằng cách bớt ồn: hạ âm lượng loa, hoãn buổi hát karaoke, dời bữa tiệc sinh nhật sang tuần sau hoặc tổ chức nhỏ trong nhà. Không ai bắt buộc phải làm vậy, nhưng gia đình bên cạnh sẽ cảm nhận được sự tế nhị đó.
Ở chiều ngược lại, tang lễ cũng làm phiền hàng xóm ít nhiều: rạp dựng lấn ra đường, nhạc tang kéo dài, khách đỗ xe kín lối, khói hương bay sang nhà bên. Phần lớn những bất tiện này chỉ kéo dài vài ngày. Bao dung trong lúc đó là cách tử tế nhất. Nếu có việc thật sự cần điều chỉnh, như xe chắn lối ra vào của người già hay người bệnh, nói nhẹ nhàng với người lo việc chứ không nói với người đang chịu tang.
Nếu nhà mình có việc vui trùng thời điểm, như đám cưới đã định ngày, nên sang báo trước với gia đình có tang, hỏi ý họ và tổ chức sao cho bớt ồn ào phía gần nhà họ. Một lời thăm hỏi trước như vậy giữ được tình xóm giềng tốt hơn nhiều so với việc lặng lẽ làm mà không nói gì.
Nói gì và tránh nói gì khi gặp người nhà
Nhiều người ngại sang vì không biết nói gì. Thật ra người đang đau buồn không cần lời hay, chỉ cần thấy có người ở bên. Bảng dưới gợi ý một số câu.
| Nên nói | Vì sao | Tránh nói | Vì sao |
|---|---|---|---|
| "Nhà em rất tiếc, có gì cần cứ gọi em." | Ngắn, chân thành | "Thôi đừng khóc nữa." | Cảm xúc của họ cần được để yên |
| "Bác ấy hay chào em mỗi sáng, em sẽ nhớ bác." | Nhắc một kỷ niệm thật | "Ông đi thế là nhẹ nhàng rồi." | Người ở lại có thể không thấy vậy |
| "Tối nay em mang cơm sang nhé." | Giúp cụ thể | "Hôm trước thấy bà còn khoẻ mà, sao thế?" | Bắt họ kể lại chuyện đau |
| Im lặng ngồi cùng một lúc | Có mặt quan trọng hơn lời | "Em hiểu cảm giác của chị." | Mỗi nỗi mất mát mỗi khác |
Nếu không biết nói gì, cứ nói thật: "Em không biết nói gì, nhưng em ở đây." Câu đó thường an ủi hơn mọi câu được chuẩn bị sẵn.
Cũng đừng ngại nhắc tên người đã mất. Nhiều người tránh nhắc vì sợ làm gia đình buồn thêm, nhưng với người ở lại, nghe ai đó gọi tên và kể một chuyện nhỏ về người thân của mình lại là niềm an ủi: người đó vẫn được nhớ. Điều cần tránh là những câu đoán nguyên nhân, bàn chuyện chữa trị đúng sai, hay so sánh với đám tang nhà khác.
Những tuần sau: lúc người ở lại thật sự cô đơn
Tang lễ xong, khách về, rạp dỡ, họ hàng trở lại công việc. Với người ở lại, đặc biệt là người vợ hay chồng già vừa mất bạn đời, đây mới là lúc khó khăn nhất. Căn nhà vắng hẳn, bữa cơm chỉ còn một người, những việc trước đây người kia làm giờ không ai làm.
Hàng xóm là người ở gần để nhận ra điều này. Vài tuần sau tang lễ, một bữa cơm mang sang, một lời rủ đi chợ cùng, một lần ghé qua hỏi xem có cần sửa gì trong nhà không, có ý nghĩa hơn nhiều so với những lời chia buồn dồn dập trong mấy ngày đầu. Có những việc trước đây người mất vẫn làm, như thay bóng đèn, đóng tiền điện nước, đi rút lương hưu, người ở lại có thể chưa quen; một lời chỉ dẫn nhẹ nhàng giúp họ rất nhiều.
Nhớ những ngày khó: ngày bốn mươi chín, ngày một trăm, giỗ đầu, ngày Tết đầu tiên không có người thân. Một lời hỏi thăm vào những ngày đó cho thấy họ không bị lãng quên.
Nếu sau nhiều tháng, người ở lại vẫn không ăn uống, không ngủ được, thu mình hẳn, hãy báo nhẹ nhàng với con cháu của họ để gia đình cân nhắc đưa đi gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý. Hàng xóm không nên tự đánh giá tình trạng tinh thần của người khác, nhưng có thể là người nhận ra sớm.
Ví dụ giả định: một con hẻm cùng lo một đám tang
Ví dụ giả định: ông Bảy ở một con hẻm tại Thanh Hoá mất đột ngột lúc nửa đêm. Hai người con đều làm ăn xa, phải đến chiều hôm sau mới về tới. Bà Bảy ngồi một mình bên giường, không biết bắt đầu từ đâu.
Chị hàng xóm sát vách nghe tiếng khóc, sang ngồi cùng bà, gọi cho người con cả theo số dán cạnh điện thoại. Sáng ra, anh tổ trưởng đến giúp liên hệ dịch vụ tang lễ theo lời người con dặn qua điện thoại. Ba nhà trong hẻm chia nhau: một nhà cho mượn bàn ghế, một nhà nấu cơm trưa và tối, một nhà dọn chỗ để xe cho khách. Khi hai người con về tới, mọi việc cơ bản đã sẵn sàng, họ chỉ cần lo phần nghi lễ.
Ba tuần sau, chị hàng xóm vẫn mang sang mỗi tuần một nồi canh, và rủ bà Bảy đi tập thể dục buổi sáng với nhóm các bà trong hẻm. Không ai tổ chức gì trang trọng. Chỉ là mỗi người làm một chút, đúng lúc gia đình cần.
Câu hỏi thường gặp
Không thân lắm với nhà có tang thì có nên sang không?
Nên sang viếng một lần, ở lại ngắn, chào gia đình và về. Là hàng xóm, sự có mặt đã là một cách chia buồn. Không cần ở lại lâu hay nhận việc nếu không thân, nhưng một lời hỏi có cần giúp gì vẫn nên có.
Có nên đưa trẻ con sang viếng nhà hàng xóm có tang không?
Tuỳ tuổi và tính trẻ. Trẻ lớn hiểu chuyện có thể đi cùng cha mẹ, được dặn trước cách cư xử. Trẻ nhỏ dễ sợ hoặc ồn ào thì nên để ở nhà. Nếu trẻ quen thân với người mất, giải thích nhẹ nhàng và hỏi con có muốn đi không.
Nhà có tang dựng rạp chắn lối đi nhà mình thì phải làm sao?
Trong vài ngày tang lễ, nên thông cảm và tìm cách đi lại tạm. Nếu thật sự ảnh hưởng nghiêm trọng, như xe cứu thương không vào được hay có người bệnh cần ra vào, nói nhẹ nhàng với người lo việc để họ điều chỉnh một lối nhỏ.
Sau tang lễ bao lâu thì có thể mời gia đình đó dự việc vui?
Không có mốc chung, tuỳ phong tục và gia đình. Cách an toàn là vẫn gửi lời mời nhưng nói rõ hiểu nếu họ chưa tiện đến, để họ tự quyết, không cảm thấy bị bỏ quên mà cũng không bị ép.
Người ở lại sống một mình sau khi bạn đời mất, hàng xóm giúp gì lâu dài?
Ghé thăm đều đặn, rủ tham gia sinh hoạt chung của xóm, để ý những dấu hiệu bất thường. Nếu được, cùng vài nhà khác lập một vòng hỏi han nhẹ nhàng như với người cao tuổi sống một mình, và giữ liên lạc với con cháu của họ.
Có nên đăng ảnh đám tang hàng xóm lên mạng xã hội không?
Không nên, trừ khi gia đình đồng ý. Ảnh tang lễ là hình ảnh riêng tư của gia đình. Muốn chia buồn thì nói trực tiếp hoặc nhắn riêng cho họ.