Người mới đến một chỗ làm hiếm khi khổ vì việc chuyên môn; họ khổ vì những điều chẳng ai nói ra. Ăn trưa ở đâu, máy in nào hay kẹt giấy, hỏi chị nào thì chị ấy không khó chịu, buổi họp sáng thứ Hai có cần mang sổ hay không. Những câu hỏi đó nhỏ đến mức người mới ngại hỏi, nhưng không biết thì cả tuần đầu cứ đi vòng vòng, làm gì cũng sợ sai.
Bài này dành cho người đã làm lâu ở một nơi, không phải người được giao kèm cặp chính thức. Bạn không cần là trưởng phòng mới tử tế được với đồng nghiệp mới. Phần lớn việc dưới đây chỉ tốn vài phút mỗi ngày, nhưng người mới thường nhớ rất lâu ai là người đầu tiên rủ họ đi ăn trưa.
Tháng đầu của người mới nặng ở chỗ nào
Thử nhớ lại tuần đầu ở chỗ làm hiện tại của bạn. Bạn đã được giới thiệu với mười mấy người trong một buổi sáng và quên gần hết tên. Bạn có mật khẩu máy tính nhưng chưa có quyền vào thư mục chung. Bạn thấy mọi người nói về một khách hàng bằng biệt danh mà không ai giải thích. Đến trưa, cả phòng đứng dậy đi ăn theo từng nhóm quen, và bạn ngồi lại với hộp cơm mang theo, giả vờ bận.
Người mới mang hai gánh cùng lúc: học việc và đọc không khí. Gánh thứ hai mệt hơn vì không có tài liệu nào ghi lại. Ai cũng cố tỏ ra nhanh nhẹn để không bị đánh giá là chậm, nên họ ít hỏi, đoán nhiều, và đoán sai thì tự trách mình.
Những điều đồng nghiệp cũ coi là hiển nhiên, như sếp thích nhận báo cáo qua tin nhắn hay qua thư, ngăn tủ nào là của chung, ai là người duyệt mua văn phòng phẩm, lại chính là thứ người mới cần nhất. Tử tế với người mới vì vậy không phải chuyện lời hay ý đẹp. Nó là việc nói ra những điều mình biết sẵn, đúng lúc người kia cần, theo cách không làm họ thấy mình ngớ ngẩn.
Cũng nên nhớ rằng người mới không phải lúc nào cũng trẻ. Có người chuyển ngành ở tuổi bốn mươi, có người từng làm quản lý ở nơi khác giờ về làm nhân viên. Họ còn ngại hỏi hơn người trẻ, vì sợ mất mặt.
Ngày đầu tiên: năm việc nhỏ ai cũng làm được
Không cần kế hoạch gì to tát. Nếu ngày mai phòng bạn có người mới, chỉ cần để ý làm năm việc sau:
- Tự giới thiệu kèm việc mình làm. Không chỉ nói tên, mà nói thêm một câu như "chị lo phần hợp đồng, có gì về hợp đồng em hỏi chị". Người mới nhớ việc dễ hơn nhớ tên.
- Chỉ những chỗ thiết yếu. Nhà vệ sinh, chỗ lấy nước, chỗ để xe, chỗ cất đồ ăn, ổ cắm còn trống. Những chỗ này thường không nằm trong buổi giới thiệu chính thức.
- Rủ ăn trưa trong mấy ngày đầu. Không cần thân, chỉ cần một câu "trưa nay đi ăn với nhóm chị không". Nếu người mới từ chối thì thôi, không hỏi lại hai lần.
- Cho biết việc gì hỏi ai. Một tờ giấy nhỏ hoặc tin nhắn liệt kê ba bốn đầu mối là đủ: máy tính hỏng hỏi ai, xin nghỉ gửi ai, chứng từ đưa ai ký.
- Cuối ngày hỏi một câu. "Hôm nay có chỗ nào em chưa rõ không?" hỏi lúc chuẩn bị về thường được trả lời thật hơn là hỏi giữa phòng đông người.
Năm việc này cộng lại chưa tới nửa tiếng. Chúng không thay được buổi đào tạo của công ty, nhưng chúng làm cho người mới thấy mình được chờ đón chứ không phải được chịu đựng.
Những luật ngầm nên nói ra từ sớm
Giờ giấc thật sự. Nội quy ghi tám giờ vào làm, nhưng thực tế cả phòng có mặt lúc bảy rưỡi để họp nhanh, hoặc ngược lại ai cũng linh động. Người mới đi đúng giờ ghi trên giấy mà vẫn bị nhìn như đi muộn thì rất tủi.
Cách xưng hô. Gọi trưởng phòng là anh chị hay gọi theo chức danh, gọi người lớn tuổi hơn ở bộ phận khác thế nào. Sai xưng hô ở tuần đầu dễ bị nhớ mặt.
Kênh trao đổi nào quan trọng. Nhiều nơi có năm sáu nhóm chat, trong đó chỉ một nhóm có thông báo cần đọc ngay. Chỉ cho người mới nhóm nào phải bật thông báo, nhóm nào để xem lúc rảnh.
Việc gì phải xin phép, việc gì cứ làm. Gửi thư cho khách có cần sếp đọc trước không, in tài liệu màu có cần ghi sổ không, mượn phòng họp đăng ký ở đâu. Không biết thì người mới hoặc làm quá rụt rè, hoặc vô tình vượt quyền.
Các khoản góp chung. Quỹ phòng, tiền góp sinh nhật, tiền trà nước. Nói rõ từ đầu để người mới không lúng túng khi bị nhắc giữa đám đông.
Trả lời câu hỏi lặp lại mà không làm người mới thấy mình phiền
Người mới sẽ hỏi lại cùng một điều hai ba lần. Đó là chuyện bình thường, vì tuần đầu họ nhận quá nhiều thông tin cùng lúc. Câu trả lời của bạn ở lần thứ hai quyết định họ có dám hỏi lần thứ ba hay chọn cách đoán.
Một câu như "em hỏi lại cũng được, tuần đầu ai cũng vậy" tốn năm giây mà gỡ được nhiều lo lắng. Ngược lại, tiếng thở dài hay câu "chị nói rồi mà" khiến người ta im lặng, rồi sai ở chỗ lẽ ra hỏi một câu là xong. Cái giá của một lỗi do không dám hỏi thường lớn hơn nhiều so với vài phút giải thích lại.
Nếu một câu hỏi lặp lại nhiều lần, có thể vấn đề không nằm ở người mới mà ở chỗ thông tin đó chưa được ghi ra. Bạn có thể ngồi với người mới viết vài dòng hướng dẫn và để ở chỗ dễ tìm. Lần sau có người mới khác, bạn đã có sẵn tài liệu, và người mới hôm nay trở thành người chỉ lại cho người đến sau.
Tử tế không có nghĩa là nói vòng vo khi người mới làm sai. Nói thẳng, nói riêng, nói về việc chứ không về con người: "Phiếu này cần ghi thêm mã khách ở góc trên, em sửa lại nhé" dễ nghe hơn nhiều so với một lời nhận xét chung chung trước mặt cả phòng.
Tử tế khác bao bọc ở chỗ nào
Muốn giúp người mới, đôi khi người ta giúp quá tay. Bảng dưới đây giúp bạn phân biệt.
| Tình huống | Cách tử tế | Cách dễ thành thừa hoặc có hại |
|---|---|---|
| Người mới làm chậm một việc | Chỉ cách làm nhanh hơn, để họ tự làm lại | Làm thay luôn cho xong, người mới không học được gì |
| Người mới mắc lỗi nhỏ | Nhắc riêng, chỉ cách sửa | Che giấu lỗi với cấp trên, để rồi lỗi lớn dần |
| Người mới hỏi về đồng nghiệp khác | Nói về việc người đó phụ trách | Kể chuyện riêng, chuyện xấu "để em biết mà tránh" |
| Cả phòng đi liên hoan | Mời, nói rõ là không bắt buộc | Ép uống, ép ở lại khuya cho "hoà đồng" |
| Người mới im lặng ít nói | Thỉnh thoảng hỏi han ngắn gọn | Liên tục trêu chọc để họ "mở lòng" |
Dòng thứ ba đáng để ý nhất. Lời kể về người khác trong tuần đầu thường đọng lại rất lâu và làm người mới nhìn đồng nghiệp qua lăng kính của bạn. Để họ tự hình thành ấn tượng là cách tôn trọng cả người mới lẫn người được nhắc tới.
Ví dụ giả định: một tháng đầu của người mới ở phòng kế toán
Ví dụ giả định: Hạnh, ba mươi hai tuổi, chuyển từ một công ty lớn về làm kế toán cho một nhà phân phối nhỏ ở Đà Nẵng. Phòng có bốn người, ai cũng bận vào tuần cuối tháng. Ngày đầu, chị Lan, người làm lâu nhất, chỉ dành mười phút: dẫn Hạnh đi một vòng, chỉ tủ hồ sơ theo năm, nói rõ phiếu chi nào phải xin chữ ký giám đốc, và rủ đi ăn bún ở quán đầu hẻm.
Tuần thứ hai, Hạnh hỏi lại cách đối chiếu công nợ với một khách quen lần thứ ba. Chị Lan không trả lời ngay mà đề nghị cả hai viết ra một trang các bước, kẹp vào bìa hồ sơ của khách đó. Từ đó trở đi, Hạnh không hỏi lại nữa, và trang giấy ấy về sau được dùng cho cả người làm thời vụ.
Cuối tháng, Hạnh làm sai một bút toán nhỏ. Chị Lan chỉ ra lỗi khi hai người ngồi riêng, nói luôn cách kiểm để lần sau tự phát hiện. Không ai trong phòng biết chuyện, và Hạnh cũng không phải xin lỗi trước tập thể vì một lỗi đã sửa xong trong ngày.
Chẳng có việc nào trong câu chuyện trên đòi hỏi thời gian hay chức vụ. Điểm chung là chị Lan làm những điều mình biết sẵn, đúng lúc, và giữ thể diện cho người mới. Nhiều năm sau, người ta thường không nhớ ai giỏi nhất phòng, nhưng nhớ ai đã đối xử tử tế với mình trong tháng đầu.
Khi người mới khác mình
Có những người mới cần thêm một chút để ý, không phải vì họ yếu hơn mà vì hoàn cảnh của họ khác số đông trong phòng:
- Người lớn tuổi hơn bạn. Đừng giảng giải như với sinh viên mới ra trường. Hỏi họ đã quen cách làm nào ở nơi cũ, rồi chỉ chỗ khác biệt.
- Người chuyển ngành. Họ có kinh nghiệm làm việc nhưng thiếu từ ngữ chuyên môn. Một bảng giải thích thuật ngữ hay dùng trong phòng giúp họ rất nhiều.
- Người từ tỉnh khác đến. Ngoài chuyện công việc, họ còn đang tìm nhà trọ, làm quen đường sá. Một lời chỉ chợ, chỉ khu trọ an toàn có khi quý hơn lời chỉ việc.
- Người khuyết tật. Hỏi họ cần điều chỉnh gì về chỗ ngồi, lối đi, cách nhận tài liệu, thay vì tự đoán và làm thay.
- Người làm từ xa hoặc làm ca khác. Họ dễ bị quên khi có thông báo miệng, liên hoan, quà sinh nhật. Nhớ nhắn riêng cho họ.
Trong mọi trường hợp, nguyên tắc giống nhau: hỏi trước khi giúp, giúp đúng điều người kia cần, và để họ tự đứng được sau vài tuần.
Câu hỏi thường gặp
Không được giao kèm người mới thì có nên chủ động giúp không?
Nên, nhưng ở mức đồng nghiệp: chỉ chỗ, rủ ăn trưa, trả lời khi được hỏi. Phần hướng dẫn chuyên môn vẫn để người được giao phụ trách, tránh tình trạng hai người chỉ hai cách khác nhau làm người mới rối thêm.
Người mới tỏ ra lạnh lùng, không muốn giao tiếp thì sao?
Có người cần thời gian để quen chỗ mới. Bạn cứ giữ thái độ cởi mở, mời một hai lần, nói rõ cửa luôn mở khi cần hỏi, rồi để họ tự đến. Đừng coi sự ít nói là thái độ xấu khi mới gặp vài ngày.
Người mới hỏi lương, thưởng của người khác thì trả lời thế nào?
Tốt nhất không bàn thu nhập của người khác. Bạn nhẹ nhàng giải thích rằng chuyện này ở công ty thường không trao đổi với nhau, và gợi ý họ hỏi phòng nhân sự về chính sách chung nếu cần.
Thấy người mới bị đồng nghiệp khác bắt nạt thì làm gì?
Đứng ra nói một câu ngay lúc đó thường hiệu quả hơn mọi lời an ủi về sau, ví dụ hỏi "việc này có phải phần của bạn ấy không". Nếu tình trạng lặp lại, khuyên người mới ghi lại sự việc và báo người quản lý trực tiếp hoặc phòng nhân sự.
Có nên rủ người mới vào nhóm chat riêng của phòng không?
Nhóm chat công việc thì nên thêm ngay. Nhóm chat tán gẫu riêng thì hỏi ý trước, vì không phải ai cũng muốn nhận tin nhắn ngoài giờ, và nội dung trong nhóm cũ có thể khiến người mới khó xử.
Giúp người mới bao lâu thì nên dừng?
Thường sau một hai tháng người mới đã tự đứng được. Lúc đó bạn chuyển sang quan hệ đồng nghiệp bình thường: vẫn sẵn lòng khi được hỏi, nhưng không còn chủ động nhắc từng việc để họ có không gian khẳng định mình.