Thấy người bị điện giật, việc đầu tiên là không chạm vào họ bằng tay không, mà ngắt nguồn điện: tắt cầu dao, rút phích cắm; sau đó mới lại gần và gọi 115. Với dây điện đứt ngoài đường hay điện cao thế, bạn tránh xa, giữ người khác không lại gần và báo cho ngành điện cùng 114, 115.
Điện không nhìn thấy được, và người bị giật thường không tự buông ra được vì cơ co cứng. Người lao tới kéo tay nạn nhân dễ trở thành nạn nhân thứ hai, chuyện vẫn xảy ra trong các gia đình, công trường và đặc biệt trong mùa mưa ngập. Bài này nói những nguyên tắc người đứng ngoài cần biết, và vì sao từng nguyên tắc tồn tại.
Vì sao không được chạm vào ngay
Cơ thể người dẫn điện. Khi một người đang tiếp xúc với nguồn điện, dòng điện đi qua người họ xuống đất. Nếu bạn chạm vào họ trong lúc đó, bạn trở thành một phần của đường đi ấy, và có thể bị giật như họ. Nước, sàn ướt, chân trần làm việc này dễ xảy ra hơn nhiều.
Người bị điện giật ở điện dân dụng có thể bị co cơ không buông ra được, ngã, bất tỉnh, bỏng ở chỗ điện đi vào và đi ra, và có thể bị rối loạn nhịp tim. Một số tổn thương nằm bên trong, không nhìn thấy ngay. Đó là lý do mọi người bị điện giật, kể cả khi trông có vẻ ổn, nên được nhân viên y tế đánh giá.
Phản xạ lao tới kéo người thân ra là phản xạ của tình thương, rất khó cưỡng lại. Chính vì thế, câu “ngắt điện trước” nên được nói đi nói lại trong gia đình, cho tới khi nó trở thành điều đầu tiên ai cũng nghĩ tới khi nghe tiếng kêu từ phía ổ điện.
Ở điện cao thế, mọi chuyện còn khác hơn: điện có thể phóng qua một khoảng cách mà không cần chạm, và mặt đất quanh chỗ dây chạm đất cũng có thể nguy hiểm. Người không chuyên không có cách nào cứu an toàn trong tình huống này ngoài việc tránh xa và gọi người có thẩm quyền.
Các bước với điện trong nhà
Phần lớn tai nạn điện mà người thường chứng kiến là điện trong nhà: ổ cắm, dây nối, máy giặt, bình nóng lạnh, quạt rò điện. Thứ tự việc làm như sau:
- Ngắt nguồn điện: tắt cầu dao tổng hoặc aptomat của khu vực đó, rút phích cắm nếu chạm vào phích an toàn. Mọi người trong nhà nên biết cầu dao tổng nằm ở đâu.
- Nếu không ngắt được ngay, đứng trên vật khô không dẫn điện như tấm gỗ khô, tấm nhựa, chồng sách báo khô, và dùng vật khô không dẫn điện như cán chổi gỗ khô, ống nhựa để tách nguồn điện khỏi người bị nạn. Không dùng vật kim loại hay vật ẩm ướt.
- Gọi 115 ngay khi nạn nhân đã tách khỏi nguồn điện, hoặc nhờ người khác gọi song song.
- Kiểm tra phản ứng và việc thở, làm theo hướng dẫn của tổng đài 115. Người đã học sơ cứu thì làm theo kỹ năng đã học.
- Không để nạn nhân tự đứng dậy đi lại ngay, kể cả khi họ nói đã ổn; cho nằm nghỉ, giữ ấm và chờ nhân viên y tế.
- Không bật lại điện khu vực đó cho tới khi thợ điện có chuyên môn kiểm tra và sửa chỗ rò.
Bước 2 chỉ nên dùng khi thật sự không ngắt được nguồn và với điện dân dụng trong nhà. Nếu sàn đang ngập nước, hay có dấu hiệu điện mạnh như tia lửa, tiếng nổ, mùi khét nặng, đừng cố tách mà tìm cách ngắt điện từ xa hơn và gọi 114, 115. Cách xử lý chi tiết với từng loại vết bỏng hay hồi sức là phần nên học ở lớp sơ cứu, không thử theo bài đọc.
Dây điện đứt ngoài đường và điện cao thế
Gặp dây điện đứt, cột điện đổ, nhất là sau giông bão, người đi đường thường tò mò lại gần hoặc cố dùng cây gạt ra. Đây là tình huống người không chuyên tuyệt đối không xử lý.
| Thấy gì | Việc nên làm | Việc không làm |
|---|---|---|
| Dây điện đứt nằm trên đường, vỉa hè | Tránh xa, chặn người và xe khác lại gần, báo ngành điện và 114 | Dùng cây, gậy gạt dây ra; đi qua chỗ có dây |
| Người bị nạn nằm cạnh dây điện đứt | Giữ khoảng cách, gọi 115 và 114, báo ngành điện cắt điện | Lao tới kéo nạn nhân khi điện chưa được cắt |
| Dây điện rơi lên ô tô có người bên trong | Gọi người trong xe ở yên trong xe nếu không có cháy, gọi 114 | Chạm vào thân xe, kéo cửa xe |
| Đường ngập, nghi có điện rò xuống nước | Không lội qua, đi đường khác, báo cho người xung quanh | Lội qua vì nghĩ nước không sâu |
| Thả diều, câu cá gần đường dây | Nhắc trẻ và người câu ra xa đường dây | Leo lên cột, kéo dây diều mắc trên đường dây |
Ngành điện ở mỗi địa phương có tổng đài chăm sóc khách hàng nhận báo sự cố; bạn nên lưu số này trong điện thoại từ khi chưa cần. Khi chưa có, gọi 114 cũng được, vì lực lượng cứu nạn sẽ phối hợp. Trong lúc chờ, việc có ích nhất là đứng ở khoảng cách an toàn và chặn người khác, nhất là trẻ em tò mò, không cho lại gần.
Ở công trường, xưởng, nơi làm việc
Tai nạn điện ở nơi làm việc thường xảy ra khi máy móc rò điện, dây kéo tạm qua chỗ ẩm, giàn giáo, cần cẩu chạm đường dây trên không. Người làm cùng chứng kiến thường là người đầu tiên có mặt, và cũng chịu áp lực lớn nhất vì muốn cứu đồng nghiệp ngay lập tức.
Nguyên tắc vẫn như trong nhà: ngắt nguồn trước. Ở công trường, xưởng, việc này thường làm ở tủ điện khu vực hoặc tủ điện tổng; người phụ trách an toàn điện và thợ điện của công trình biết vị trí. Hô to để gọi họ, đồng thời gọi 115. Khi sự cố liên quan đến đường dây trên không, như cần cẩu, xe ben, giàn giáo chạm dây, không ai được lại gần thiết bị cho tới khi ngành điện cắt điện.
Người đứng ngoài không nên trèo lên giàn giáo, cột điện để đưa nạn nhân xuống. Ngã từ trên cao sau khi bị điện giật là chấn thương kép, và việc đưa xuống cần dụng cụ, kỹ thuật của lực lượng cứu nạn; gọi 114 cho những trường hợp này.
Nếu bạn là người làm công trình hay quản lý xưởng, buổi huấn luyện an toàn nên có nội dung này kèm diễn tập: ai tắt tủ điện nào, ai gọi điện, ai đón xe cấp cứu ở cổng. Chỉ vài phút diễn tập mỗi quý giúp mọi người khỏi lúng túng khi chuyện thật xảy ra.
Mùa mưa ngập: điện giật ở nơi không ai ngờ
Mỗi mùa mưa, ở nhiều đô thị, nước ngập kéo theo nguy cơ điện rò từ cột đèn, tủ điện, biển quảng cáo, dây điện chằng chịt sà thấp. Người lội qua có thể bị giật mà không có dấu hiệu báo trước. Người thấy ai đó ngã xuống trong vùng nước ngập không được lao vào kéo ngay, vì cùng một vùng nước có thể vẫn đang có điện.
Dấu hiệu nghi ngờ: người đi trước bỗng ngã, co giật trong nước; cảm giác tê rần ở chân khi lội; tia lửa, tiếng lách tách gần cột điện. Khi thấy những dấu hiệu này, lùi lại khỏi vùng nước, cảnh báo người khác, gọi 114 và 115, báo ngành điện. Chỉ khi điện được cắt mới tiếp cận nạn nhân.
Trong nhà, khi nước bắt đầu ngập vào, nên ngắt cầu dao tổng trước khi nước chạm tới ổ cắm thấp, rút phích các thiết bị đặt dưới sàn. Sau khi nước rút, không tự bật lại điện khi ổ cắm, thiết bị còn ướt; nhờ thợ điện kiểm tra.
Với cả khu xóm hay ngập, có thể đề nghị tổ dân phố nhắc nhau những điều này trước mùa mưa, và báo ngành điện những cột điện, tủ điện đặt thấp, cửa tủ hỏng. Đó là một cách giúp người gặp nạn trước khi họ gặp nạn.
Phòng điện giật trong nhà có trẻ nhỏ và người cao tuổi
Nhiều tai nạn điện trong nhà xảy ra với trẻ nhỏ tò mò và người cao tuổi phản xạ chậm. Một số việc phòng ngừa phổ thông, không cần kỹ thuật cao:
- Dùng nắp che ổ cắm ở tầm thấp, cất dây nối khi không dùng, không để dây điện chạy dưới thảm hay qua chỗ ẩm.
- Lắp thiết bị chống giật tự động cho mạch điện trong nhà, nhất là khu bếp, phòng tắm, máy giặt; việc này nhờ thợ điện có chuyên môn làm.
- Không dùng thiết bị điện khi tay ướt, chân trần trên nền ướt; dạy trẻ điều này như dạy rửa tay.
- Thay ngay dây điện nứt vỏ, phích cắm lỏng, ổ cắm cháy sém; không quấn băng dính tạm rồi dùng lâu.
- Không sạc điện thoại, xe điện qua đêm ở chỗ ẩm, gần giường trẻ ngủ.
- Cả nhà biết cầu dao tổng nằm ở đâu và cách tắt; trẻ lớn hơn cũng nên biết.
Những việc này không làm nhà bạn an toàn tuyệt đối, nhưng giảm đáng kể nguy cơ. Khi nhà có người lớn tuổi sống một mình, con cháu nên ghé kiểm tra hệ thống điện định kỳ, vì người già thường ngại phiền và dùng tạm những thứ đã hỏng.
Sau tai nạn: đi khám và sửa chỗ hỏng
Người bị điện giật, dù chỉ “tê một chút”, vẫn nên đi khám, nhất là khi có bỏng, có lúc bất tỉnh, thấy tim đập bất thường, đau ngực hay khó thở. Bác sĩ là người đánh giá cần theo dõi gì; người nhà không nên tự kết luận là không sao vì nạn nhân vẫn đi lại được.
Chỗ rò điện cần được thợ có chuyên môn kiểm tra trước khi dùng lại. Nhiều gia đình sau tai nạn chỉ thay ổ cắm rồi bật điện, trong khi nguyên nhân nằm ở dây âm tường bị chuột cắn hay thấm nước. Nếu là thiết bị điện, như máy giặt, bình nóng lạnh, nên ngừng dùng cho tới khi được kiểm tra.
Nếu tai nạn xảy ra ở nơi công cộng, do cột đèn, tủ điện, dây điện của đơn vị nào đó, báo cho ngành điện và chính quyền địa phương để xử lý, tránh người khác gặp nạn tiếp. Những câu hỏi về trách nhiệm bồi thường, nếu có, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Người đã cứu hoặc chứng kiến cũng có thể bị ám ảnh một thời gian. Kể lại với người thân, nghỉ ngơi, và nghĩ đến việc học một lớp sơ cứu để lần sau tự tin hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người bị điện giật đã tự buông ra và nói không sao thì có cần đi khám không?
Nên đi khám. Điện có thể gây tổn thương bên trong và rối loạn nhịp tim không thấy ngay. Nhất là khi có bỏng, đã có lúc bất tỉnh, đau ngực hoặc khó thở, cần được nhân viên y tế đánh giá sớm.
Đi dép cao su thì có chạm vào người bị điện giật được không?
Không nên dựa vào dép. Dép có thể ướt, mỏng, hoặc tay bạn vẫn tạo đường điện qua người. Cách an toàn là ngắt nguồn điện trước. Chỉ khi không ngắt được mới dùng vật khô không dẫn điện để tách, đứng trên vật khô.
Thấy dây điện đứt trên đường thì báo cho ai?
Báo ngành điện địa phương qua tổng đài chăm sóc khách hàng, đồng thời có thể gọi 114. Nếu có người bị nạn, gọi thêm 115. Trong lúc chờ, đứng xa, chặn người và xe khác lại gần.
Trẻ cho tay vào ổ cắm bị giật nhẹ thì làm gì?
Đưa trẻ ra khỏi nguồn điện an toàn, kiểm tra trẻ có tỉnh táo, có vết bỏng không, và nên cho trẻ đi khám để bác sĩ đánh giá. Sau đó che ổ cắm thấp và kiểm tra hệ thống chống giật trong nhà.
Mất điện xong có điện lại thì có nguy hiểm gì khi đang ngập không?
Có. Khi nước còn ngập ổ cắm hoặc thiết bị, điện có lại đột ngột có thể gây giật. Nên ngắt cầu dao tổng khi nước bắt đầu vào nhà và chỉ bật lại khi đã khô và được kiểm tra.
Có nên tự học cách sơ cứu người bị điện giật qua video không?
Video giúp bạn biết khái niệm, nhưng kỹ năng hồi sức cần tập trên mô hình có người hướng dẫn trực tiếp mới làm đúng. Nên tham gia một lớp sơ cứu cơ bản và ôn lại định kỳ.