Phần lấy máu chỉ mất vài phút, nhưng cách bạn nghỉ ngơi trong mấy giờ sau đó quyết định cảm giác của bạn cả ngày hôm ấy. Người khoẻ mạnh hiến máu theo đúng hướng dẫn thường chỉ thấy hơi mỏi, uống nước, ăn nhẹ là ổn. Một số ít người có thể chóng mặt, bầm tím chỗ kim, và gần như toàn bộ những chuyện đó đều tránh được hoặc xử lý được bằng vài việc đơn giản.
Bài này chia theo mốc thời gian: ngay tại chỗ, vài giờ đầu, những ngày sau và lúc chuẩn bị cho lần hiến tiếp theo. Đây là thông tin phổ thông; nếu nơi hiến dặn bạn khác đi, hãy làm theo lời dặn của họ, và nếu có dấu hiệu bất thường thì liên hệ cơ sở y tế thay vì tự xử lý.
Ngay tại chỗ: đừng vội đứng dậy
Giữ chặt bông băng như được hướng dẫn. Khi rút kim, nhân viên sẽ đặt bông và dặn bạn ấn giữ. Ấn thẳng, giữ yên tay, không gập khuỷu tay kẹp bông, vì gập tay dễ làm máu thấm ra quanh chỗ kim và để lại vết bầm.
Ngồi hoặc nằm thêm một lúc. Đừng bật dậy ngay khi thấy bình thường. Cơ thể cần chút thời gian thích nghi; đứng dậy quá nhanh là lúc dễ choáng nhất.
Ăn nhẹ, uống nước ở khu nghỉ. Phần bánh, sữa, nước ở điểm hiến không chỉ để cảm ơn. Nó giúp bù nước và năng lượng, giảm nguy cơ chóng mặt khi ra về.
Báo ngay nếu thấy khác thường. Hoa mắt, buồn nôn, vã mồ hôi, tê tay: hãy nói ngay với nhân viên gần nhất. Họ đã quen xử lý những tình huống này, và việc nói sớm giúp bạn không bị ngã.
Kiểm tra giấy tờ trước khi về. Nhận lại giấy tờ tuỳ thân, giấy chứng nhận hoặc biên nhận, chụp lại một bản. Nhiều người quên lại giấy tờ trên bàn vì mải về.
Vài giờ đầu: đi lại nhẹ nhàng, uống nhiều nước
Trong vài giờ sau khi hiến, cơ thể đang bù lại lượng dịch đã mất. Việc đơn giản và hiệu quả nhất là uống thêm nước so với ngày thường, chia nhiều lần, và ăn bữa chính đúng giờ. Tránh rượu bia trong ngày hôm đó, vì cơ thể đang thiếu dịch thì rượu dễ làm bạn choáng hơn bình thường.
Nếu bạn đi xe máy, hãy ngồi nghỉ đủ ở điểm hiến rồi mới lên xe. Người thấy còn mệt nên nhờ người đưa về hoặc đi xe công cộng. Những công việc cần tỉnh táo cao hoặc có rủi ro, như làm việc trên cao, điều khiển máy móc nặng, lái xe đường dài, nên để sang hôm sau. Nếu nghề của bạn thuộc nhóm này, hãy báo trước với nhân viên khám để được tư vấn thời điểm hiến cho hợp.
Không mang vác vật nặng bằng tay vừa lấy máu, không xách túi nặng đeo ở khuỷu tay đó trong ngày. Băng dán chỗ kim nên để thêm vài giờ theo lời dặn rồi mới gỡ. Tắm rửa bình thường được, chỉ cần tránh chà mạnh lên vết kim.
Những gì có thể gặp và cách ứng xử
Phần lớn người hiến không gặp gì đáng kể. Bảng dưới liệt kê vài tình huống hay được hỏi và hướng ứng xử phổ thông; không thay chẩn đoán của bác sĩ:
| Tình huống | Thường gặp ra sao | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Hơi mệt, buồn ngủ | Có thể kéo dài trong ngày hiến | Nghỉ, ăn uống đủ, ngủ sớm |
| Chóng mặt khi đứng dậy | Thường xảy ra trong lúc còn ở điểm hiến | Ngồi hoặc nằm xuống ngay, báo nhân viên, đừng cố bước đi |
| Vết bầm quanh chỗ kim | Có thể xuất hiện sau vài giờ, nhạt dần trong những ngày sau | Giữ yên tay, tránh xách nặng; nếu sưng to, đau nhiều thì hỏi lại nơi hiến |
| Chảy máu lại ở vết kim | Hay xảy ra khi gỡ băng sớm hoặc vận động tay mạnh | Ấn lại bằng bông sạch, giơ tay cao, giữ đến khi cầm |
| Tê, đau lan dọc cánh tay | Ít gặp | Liên hệ nơi hiến hoặc cơ sở y tế để được kiểm tra |
| Sốt hoặc ốm trong vài ngày sau | Không liên quan trực tiếp đến việc hiến nhưng cần báo | Báo cho nơi hiến biết để họ cân nhắc túi máu đã lấy |
Dòng cuối nhiều người không biết: nếu trong vài ngày sau khi hiến bạn bị sốt, nổi ban hay được chẩn đoán một bệnh nhiễm trùng, hãy báo lại cho nơi hiến. Thông tin đó giúp họ quyết định có dùng túi máu của bạn hay không, và là một phần trách nhiệm của người hiến.
Ăn uống và vận động trong những ngày sau
Không cần chế độ ăn đặc biệt sau khi hiến máu. Cứ ăn đủ bữa, đủ chất như thường, có thêm những món giàu sắt quen thuộc của bữa cơm gia đình như thịt nạc, trứng, cá, các loại đậu, rau xanh đậm. Trái cây giàu vitamin C ăn cùng bữa được cho là giúp cơ thể hấp thu sắt từ thực vật tốt hơn. Người hiến đều đặn, nhất là phụ nữ, nên chú ý điều này lâu dài chứ không chỉ một hai ngày.
Có nên uống viên sắt sau khi hiến không là câu hỏi hay gặp. Việc dùng thuốc, kể cả thuốc bổ, là chuyện cần hỏi bác sĩ hoặc nhân viên y tế ở nơi hiến, vì thừa sắt cũng không tốt và mỗi người một tình trạng. Đừng tự mua theo lời khuyên trên mạng.
Với vận động, ngày hiến nên nghỉ các bài tập nặng như chạy dài, đạp xe xa, tập tạ, đá bóng. Sang những ngày sau, bạn có thể tập lại từ từ, lắng nghe cơ thể. Người chơi thể thao thường xuyên đôi khi thấy sức bền giảm nhẹ trong một thời gian ngắn; nếu bạn sắp có giải đấu hoặc chuyến leo núi, nên tính lịch hiến cách xa ngày đó.
Quay lại công việc, việc học và việc nhà sau khi hiến
Phần lớn người hiến có thể quay lại công việc văn phòng hay việc học ngay trong ngày. Tuy vậy, buổi chiều sau khi hiến không phải lúc thích hợp để ôm thêm việc nặng. Nếu có thể, nên dời những đầu việc đòi hỏi tập trung cao hoặc phải đi lại nhiều sang hôm sau, và mang theo chai nước bên bàn làm việc.
Người làm nghề lao động chân tay như phụ hồ, bốc xếp, giao hàng đường dài nên chọn ngày hiến trùng với ngày nghỉ hoặc trước một ngày nghỉ. Cơ quan, nhà máy tổ chức hiến máu nên cho người hiến được nghỉ hoặc làm việc nhẹ phần còn lại của ngày; đó là cách ghi nhận thiết thực nhất, hơn cả một tấm giấy khen.
Với cha mẹ có con nhỏ, việc bế con, bế vác bằng tay vừa lấy máu có thể làm vết kim chảy lại hoặc bầm hơn. Nếu được, hãy nhờ người nhà phụ một buổi, hoặc bế bằng tay còn lại. Những việc nhà như xách nước, phơi chăn màn, khuân bình gas cũng nên dời sang hôm sau.
Nếu bạn chở người hiến về, nên quan sát họ trong vài giờ đầu: có tái mặt, vã mồ hôi, nói hơi lả không. Gặp những dấu hiệu đó, cho người hiến ngồi nghỉ ở chỗ thoáng, uống nước, ăn nhẹ, và đừng để họ tự lái xe. Đi cùng người hiến lần đầu là một cách góp sức rất nhẹ mà nhiều người không nghĩ tới.
Dấu hiệu nên liên hệ lại nơi hiến hoặc đi khám
Phần lớn cảm giác sau khi hiến tự hết. Tuy vậy, bạn nên liên hệ lại nơi hiến hoặc đến cơ sở y tế khi gặp những tình huống như:
- Chóng mặt, mệt lả không đỡ dù đã nghỉ ngơi, ăn uống đầy đủ.
- Vết kim sưng to, nóng, đỏ lan rộng, chảy máu mãi không cầm.
- Tê, đau buốt hoặc yếu tay kéo dài.
- Sốt, nổi ban, hoặc được chẩn đoán một bệnh nhiễm trùng trong những ngày ngay sau khi hiến.
- Bạn nhớ ra một thông tin quan trọng đã quên khai lúc khám, chẳng hạn một loại thuốc, một lần xăm hình gần đây.
Đừng ngại liên hệ vì sợ làm phiền. Cơ sở truyền máu muốn biết những thông tin này, cả để chăm sóc bạn lẫn để bảo vệ người nhận. Một cuộc gọi hỏi lại không tốn bao nhiêu thời gian, còn tự chịu đựng một cánh tay sưng đau mấy ngày chỉ vì ngại thì không đáng.
Gặp tình huống khẩn cấp như ngất, khó thở, hãy gọi 115. Với những chuyện còn lại, số liên hệ thường ghi trên giấy chứng nhận hoặc biên nhận nơi hiến đưa; đó là lý do nên giữ lại tờ giấy này, ít nhất trong những tuần đầu.
Hướng tới lần hiến tiếp theo
Nhiều người hiến một lần rồi thôi, không phải vì sợ mà vì quên. Nếu bạn muốn hiến đều, hãy ghi ngày hiến vào điện thoại kèm loại hiến và hỏi nơi hiến khoảng cách tối thiểu đến lần sau. Đặt một lời nhắc sau khoảng thời gian đó, kèm một dòng ghi chú về những điều bạn rút ra lần này: hôm đó ăn gì, ngủ ra sao, có chóng mặt không.
Nếu lần đầu bạn thấy mệt nhiều, đừng vội kết luận mình không hợp hiến máu. Lần sau, hãy chuẩn bị kỹ hơn, kể cho nhân viên nghe chuyện lần trước, xin nằm khi lấy máu. Nhiều người lần đầu choáng vì hồi hộp, từ lần thứ hai trở đi thì nhẹ nhàng hơn nhiều.
Cũng nên xem lại cảm nhận của mình sau mỗi lần: nơi hiến nào tổ chức gọn gàng, giờ nào ít đông, cách nào giúp bạn đỡ hồi hộp. Những ghi chú nhỏ ấy giúp lần sau dễ dàng hơn, và nếu bạn rủ thêm bạn bè, chính kinh nghiệm thật của bạn sẽ thuyết phục họ hơn mọi lời kêu gọi.
Một ví dụ giả định: một anh kỹ sư ở Bắc Ninh lần đầu hiến bị choáng nhẹ vì nhịn ăn sáng cho kịp giờ. Lần sau anh ăn sáng đàng hoàng, ngủ sớm, rủ một đồng nghiệp đi cùng, và từ đó hiến đều mỗi năm mấy lần. Khác biệt nằm ở những việc nhỏ, không phải ở thể trạng.
Câu hỏi thường gặp
Hiến máu xong bao lâu thì được tháo băng ở vết kim?
Thường là sau vài giờ, theo lời dặn của nhân viên ở điểm hiến. Gỡ quá sớm hoặc vận động tay mạnh có thể làm vết kim chảy máu lại. Nếu bị chảy lại, hãy ấn bằng bông sạch và giơ tay cao đến khi cầm.
Sau khi hiến máu có được tắm không?
Thường là tắm được như bình thường, chỉ nên tránh chà mạnh lên vết kim và tránh nước quá nóng nếu bạn còn thấy hơi choáng. Nếu nơi hiến có dặn riêng, hãy làm theo hướng dẫn của họ.
Sau khi hiến máu bao lâu thì tập thể dục lại được?
Ngày hiến nên nghỉ các bài tập nặng. Từ những ngày sau, bạn có thể tập lại từ từ và lắng nghe cơ thể. Người sắp thi đấu, leo núi hay có chuyến đi đòi hỏi thể lực nên sắp lịch hiến cách xa những sự kiện đó.
Vết bầm sau khi hiến máu có đáng lo không?
Vết bầm nhỏ quanh chỗ kim khá thường gặp và thường nhạt dần trong những ngày sau. Nếu chỗ đó sưng to, nóng đỏ, đau nhiều hoặc tê tay kéo dài, hãy liên hệ nơi hiến hoặc đi khám để được kiểm tra.
Có cần uống thuốc bổ máu sau khi hiến không?
Không nên tự dùng. Phần lớn người khoẻ mạnh chỉ cần ăn uống đủ chất. Việc có cần bổ sung sắt hay không là câu hỏi dành cho bác sĩ hoặc nhân viên y tế nơi hiến, vì thừa sắt cũng có hại và mỗi người một tình trạng.
Mấy ngày sau khi hiến bị sốt thì có cần báo lại không?
Có. Hãy báo cho nơi hiến nếu bạn bị sốt, nổi ban hay được chẩn đoán bệnh nhiễm trùng trong những ngày ngay sau khi hiến. Thông tin này giúp họ quyết định có dùng túi máu đã lấy hay không. Nếu tình trạng nặng, hãy đi khám hoặc gọi 115.