Đăng ký hiến mô tạng sau khi qua đời là việc một người, khi còn sống và minh mẫn, chính thức bày tỏ ý nguyện rằng sau khi mất, một phần cơ thể mình có thể được dùng để cứu chữa người khác hoặc phục vụ y học. Đó là một quyết định lặng lẽ, thường không ai thấy cho đến lúc rất buồn của một gia đình, nhưng nó có thể mang lại ánh sáng cho người mù giác mạc hay cơ hội sống cho người đang chờ ghép.
Bài này trình bày ở mức nguyên tắc: các hình thức hiến, ai đăng ký được, các bước thường gặp, ý nghĩa thật của thẻ đăng ký, và những điều nên làm sau khi đăng ký. Thủ tục cụ thể, nơi nhận đăng ký và giấy tờ cần có thay đổi theo quy định hiện hành, nên bạn hãy hỏi trực tiếp cơ sở y tế. Câu hỏi pháp lý cho trường hợp riêng, như ghi ý nguyện vào di chúc, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Các hình thức hiến tặng thường được nhắc tới
Khi nói đến hiến tạng, nhiều người chỉ nghĩ đến ghép tim, ghép thận. Thực ra có nhiều hình thức khác nhau, mỗi hình thức có điều kiện riêng. Bảng sau ở mức phổ thông:
| Hình thức | Hiểu đơn giản | Điều cần biết |
|---|---|---|
| Hiến khi còn sống | Người khoẻ mạnh hiến một bộ phận cơ thể sống được thiếu, như một quả thận | Thường giữa người thân, đánh giá rất chặt; không thuộc phạm vi bài này |
| Hiến sau khi chết não | Não đã ngừng hoạt động không hồi phục, tim còn đập nhờ máy hỗ trợ | Có thể hiến nhiều tạng; chết não được xác định theo quy trình chuyên môn nghiêm ngặt |
| Hiến sau khi tim ngừng đập | Người mất theo cách thông thường | Thường hiến được mô như giác mạc, nếu thực hiện trong thời gian ngắn sau khi mất |
| Hiến xác cho y học | Hiến toàn bộ cơ thể cho cơ sở đào tạo, nghiên cứu y khoa | Có thủ tục riêng với cơ sở nhận; gia đình cần biết trước |
Một người có thể đăng ký nhiều hình thức, nhưng việc có thực hiện được hay không phụ thuộc hoàn cảnh lúc mất và đánh giá của bác sĩ. Phần lớn người mất theo cách thông thường không hiến được tạng như tim, gan, thận, nhưng vẫn có thể hiến giác mạc. Vì vậy đăng ký không phải lời hứa rằng nhất định sẽ cứu được ai, mà là cánh cửa để điều tốt có thể xảy ra khi hoàn cảnh cho phép.
Chết não là gì, nói cho dễ hiểu
Chết não là trạng thái toàn bộ não, kể cả phần điều khiển hơi thở, đã ngừng hoạt động hoàn toàn và không thể hồi phục. Người ở trạng thái này không tự thở được; tim còn đập và cơ thể còn ấm là nhờ máy móc hỗ trợ trong phòng hồi sức. Về mặt y học và theo nguyên tắc pháp lý, chết não được coi là đã chết.
Đây là điểm nhiều gia đình khó chấp nhận nhất: nhìn người thân vẫn có nhịp tim trên màn hình, khó tin rằng người ấy đã mất. Cũng vì vậy mà việc xác định chết não được làm theo quy trình chuyên môn chặt chẽ, qua nhiều bước kiểm tra, do những bác sĩ có chuyên môn thực hiện. Theo nguyên tắc chung, những người xác định chết não không phải là đội ghép tạng, để bảo đảm việc cứu chữa người bệnh luôn đặt lên trước.
Chết não khác với hôn mê hay sống thực vật. Người hôn mê, người sống thực vật vẫn còn hoạt động não ở mức nào đó, và không thuộc diện hiến tạng sau khi chết. Nếu nghe ai đó nói "người sống thực vật cũng bị lấy tạng", đó là hiểu lầm cần được giải thích lại.
Hiểu đúng khái niệm này giúp người đăng ký và gia đình bớt sợ hãi. Không ai bị lấy tạng khi còn có khả năng được cứu. Câu hỏi hiến tạng chỉ được đặt ra sau khi việc cứu chữa đã không còn ý nghĩa.
Ai có thể đăng ký và những nguyên tắc nền tảng
Chi tiết thủ tục thay đổi theo thời gian, nhưng những nguyên tắc dưới đây khá ổn định và là nền tảng của việc hiến tặng ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam:
- Tự nguyện. Không ai được ép buộc, dụ dỗ người khác đăng ký. Ý nguyện phải xuất phát từ chính người hiến.
- Người đăng ký là người trưởng thành, minh mẫn. Có giới hạn độ tuổi và năng lực hành vi theo quy định; trường hợp đặc biệt hỏi cơ sở y tế.
- Không vì mục đích thương mại. Pháp luật cấm mua bán bộ phận cơ thể người. Hiến là cho, không phải bán.
- Có thể thay đổi ý định. Theo nguyên tắc chung, ý nguyện hiến có thể được rút lại; cách rút lại cụ thể hỏi nơi đã nhận đăng ký.
- Giữ bí mật. Thông tin người hiến và người nhận thường được giữ kín, gia đình hai bên không tự động biết nhau.
- Tôn trọng thi thể. Cơ thể người hiến được đối xử trang trọng và trả về gia đình để lo hậu sự.
Nếu có ai liên hệ hứa trả tiền để bạn đăng ký hiến hoặc bán một quả thận, đó là dấu hiệu của hoạt động phi pháp. Đừng tiếp tục trao đổi, giữ lại tin nhắn và báo cơ quan công an qua số 113.
Các bước đăng ký thường gặp
Trình tự dưới đây là khung chung để bạn hình dung. Nơi nhận đăng ký và mẫu đơn cụ thể bạn hỏi cơ sở y tế có chức năng tiếp nhận đăng ký hiến mô tạng:
- Tìm hiểu kỹ các hình thức hiến và tự hỏi mình muốn hiến những gì: giác mạc, mô tạng sau chết não, hay hiến xác cho y học.
- Nói chuyện với người thân gần nhất trước hoặc ngay sau khi đăng ký; phần này quan trọng không kém tờ đơn.
- Liên hệ nơi nhận đăng ký, hỏi mẫu đơn, giấy tờ tuỳ thân cần mang, và cách nộp hiện hành.
- Điền đơn, ghi rõ hình thức hiến bạn đồng ý; đọc kỹ trước khi ký, hỏi lại chỗ chưa rõ.
- Nhận thẻ hoặc giấy xác nhận đăng ký, cất ở nơi người nhà biết, chụp lại một bản.
- Khi thay đổi ý định hoặc đổi thông tin liên lạc, báo lại cho nơi đã nhận đăng ký.
Đăng ký không làm thay đổi gì trong cách bạn được khám chữa bệnh khi còn sống. Bác sĩ cứu chữa bạn như mọi người bệnh khác; ý nguyện hiến chỉ được xem xét sau khi việc cứu chữa không còn khả năng.
Hiến giác mạc: hình thức gần gũi với nhiều người nhất
Trong các hình thức hiến sau khi mất, hiến giác mạc là hình thức nhiều người có thể thực hiện nhất, vì nó không đòi hỏi người hiến phải mất trong phòng hồi sức như hiến tạng sau chết não. Giác mạc là lớp trong suốt phía trước con mắt; khi lớp này bị đục, sẹo hay tổn thương, người bệnh có thể nhìn mờ hoặc mất thị lực, và ghép giác mạc có thể giúp một số người nhìn lại được.
Điều quan trọng nhất cần biết là thời gian. Giác mạc cần được lấy trong một khoảng thời gian ngắn sau khi người hiến mất, nên gia đình phải biết trước để báo cho cơ sở y tế ngay. Nếu người mất ở nhà, người thân cần biết liên hệ ai; số liên lạc thường có trên thẻ hoặc giấy xác nhận đăng ký, hãy hỏi kỹ khi đăng ký.
Nhiều gia đình lo việc lấy giác mạc làm thay đổi gương mặt người mất. Theo nguyên tắc chung, nhân viên y tế thực hiện cẩn thận, giữ gìn dung mạo để gia đình làm lễ viếng bình thường. Nếu còn băn khoăn, đây là câu hỏi nên hỏi trực tiếp cơ sở nhận đăng ký để có câu trả lời rõ ràng, thay vì nghe kể lại.
Thẻ đăng ký có ý nghĩa gì, và không có ý nghĩa gì
Thẻ là bằng chứng ý nguyện. Khi bạn mất, tấm thẻ giúp nhân viên y tế và gia đình biết rằng bạn đã suy nghĩ và chọn hiến. Nó giúp gia đình bớt phải đoán.
Thẻ không thay được gia đình. Trên thực tế, gia đình gần như luôn được hỏi ý vào lúc ấy. Nếu gia đình không biết hoặc không đồng thuận, ý nguyện của bạn rất khó thực hiện. Đây là lý do việc nói với người thân quan trọng đến vậy.
Thẻ không bảo đảm việc hiến xảy ra. Hoàn cảnh lúc mất, tình trạng cơ thể, thời gian, khoảng cách đến cơ sở y tế đều ảnh hưởng. Nhiều người đăng ký nhưng cuối cùng không hiến được, điều đó không làm ý nguyện của họ kém đi.
Thẻ không đem lại quyền lợi vật chất. Không có tiền, không có ưu đãi đổi lấy việc đăng ký. Nếu ai đó nói khác, hãy cẩn trọng.
Sau khi đăng ký: những việc nhỏ để ý nguyện không bị thất lạc
Đặt thẻ đăng ký trong ví hoặc cùng chỗ với giấy tờ tuỳ thân. Chụp ảnh thẻ, lưu trong điện thoại, gửi cho một hai người thân tin cậy. Ghi một dòng ngắn trong sổ tay gia đình hoặc trong phần thông tin khẩn cấp trên điện thoại rằng bạn đã đăng ký hiến.
Nếu bạn lập di chúc, có thể ghi thêm ý nguyện hiến tặng để gia đình thấy rõ. Cách ghi cho đúng và giá trị của nó trong hoàn cảnh cụ thể là câu hỏi pháp lý; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc văn phòng công chứng nơi làm di chúc.
Định kỳ vài năm một lần, hãy tự hỏi mình còn giữ ý nguyện đó không. Nếu đổi ý, việc rút lại là quyền của bạn và không có gì phải áy náy. Nếu vẫn giữ, nhắc lại với gia đình nhân một dịp tự nhiên, nhất là khi con cái đã trưởng thành hoặc có thành viên mới.
Một ví dụ giả định: một bác giáo viên về hưu ở Lâm Đồng đăng ký hiến giác mạc, cất thẻ trong ví, nhưng chưa nói với hai con đang làm ăn xa. Khi bác mất đột ngột, các con mải lo hậu sự, không ai mở ví. Thời gian để hiến giác mạc trôi qua. Câu chuyện giả định này cho thấy một tấm thẻ không ai biết thì chưa đủ.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ký hiến tạng rồi có bị bác sĩ cứu chữa ít hơn không?
Không. Theo nguyên tắc, việc cứu chữa người bệnh luôn đặt lên trước, và những người xác định chết não không phải đội ghép tạng. Ý nguyện hiến chỉ được xem xét sau khi việc cứu chữa đã không còn khả năng.
Đăng ký hiến tạng rồi có rút lại được không?
Theo nguyên tắc chung, ý nguyện hiến là tự nguyện và có thể rút lại. Cách rút lại cụ thể, cần giấy tờ gì, bạn hỏi nơi đã nhận đăng ký. Khi đổi ý, nhớ báo cho người thân để họ không làm theo ý nguyện cũ.
Người lớn tuổi hoặc đang có bệnh có đăng ký hiến được không?
Nhiều người lớn tuổi vẫn có thể hiến một số mô như giác mạc. Việc mô tạng nào dùng được sẽ do bác sĩ đánh giá vào thời điểm đó. Bạn không cần tự loại mình; hãy hỏi cơ sở nhận đăng ký về trường hợp cụ thể.
Hiến tạng xong gia đình có lo hậu sự bình thường được không?
Theo nguyên tắc chung, cơ thể người hiến được đối xử trang trọng và trả về gia đình để tổ chức tang lễ. Thời gian và cách bàn giao cụ thể, gia đình có thể hỏi trực tiếp nhân viên y tế lúc đó.
Gia đình có biết ai nhận tạng của người thân mình không?
Thông tin người hiến và người nhận thường được giữ kín. Một số nơi có thể chuyển thư cảm ơn không ghi danh giữa hai bên nếu cả hai đồng ý. Cách làm cụ thể tuỳ quy định và cơ sở y tế.
Có ai trả tiền cho việc hiến tạng không?
Không. Pháp luật cấm mua bán bộ phận cơ thể người. Mọi lời mời trả tiền để hiến hoặc bán tạng là dấu hiệu phi pháp; đừng trao đổi tiếp, giữ lại bằng chứng và báo công an qua số 113.