Hiệu ứng người ngoài cuộc là hiện tượng khi có nhiều người cùng chứng kiến một tình huống khẩn cấp, mỗi người lại ít có khả năng ra tay giúp hơn so với khi chỉ có một mình. Nguyên nhân chính không phải là con người vô cảm, mà là trách nhiệm bị chia nhỏ cho đám đông, mọi người nhìn nhau để đoán xem có thật là khẩn cấp không, và ai cũng sợ làm sai trước mặt người khác.
Hiểu cơ chế này có ích theo hai chiều. Khi bạn đứng trong đám đông, bạn biết vì sao mình đang chần chừ và có thể chủ động phá thế. Khi bạn là người gặp nạn, hoặc người đang cố huy động giúp đỡ, bạn biết cách kêu gọi để người khác thật sự bước ra. Bài này đi qua cả hai.
Hiện tượng này được nghiên cứu ra sao
Từ cuối thập niên 1960, các nhà tâm lý học xã hội đã làm nhiều thí nghiệm để tìm hiểu vì sao người ta không giúp đỡ trong tình huống khẩn cấp. Một kiểu thí nghiệm kinh điển là cho người tham gia nghe hoặc thấy một tình huống có vẻ khẩn cấp, như khói lan vào phòng hay một người có vẻ bị lên cơn, rồi so sánh người ở một mình với người ở cùng nhiều người khác. Kết quả lặp lại ở nhiều nghiên cứu: người ở một mình thường phản ứng nhanh hơn.
Về sau, hiện tượng này được kiểm chứng ở nhiều bối cảnh khác nhau, và các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra giới hạn của nó. Một số phân tích về những tình huống nguy hiểm rõ ràng cho thấy hiệu ứng yếu đi, vì khi mối nguy quá rõ thì người ta ít phải đoán. Một số nghiên cứu gần đây dùng video camera ghi lại các vụ xung đột thật ở nơi công cộng ở nhiều thành phố còn thấy trong phần lớn trường hợp có ít nhất một người can thiệp.
Như vậy bức tranh không đen tối như câu chuyện “đám đông vô cảm” hay được kể. Con người có xu hướng giúp đỡ; điều cản trở là những cơ chế tâm lý cụ thể, và những cơ chế cụ thể thì có thể chủ động vượt qua.
Ba cơ chế khiến người ta chần chừ
Trách nhiệm bị chia nhỏ. Khi chỉ có một mình, bạn biết rõ nếu mình không làm thì không ai làm. Khi có hai mươi người, phần trách nhiệm của mỗi người như bị chia ra còn một phần hai mươi. Ai cũng nghĩ chắc có người đã gọi cấp cứu, chắc có người biết sơ cứu hơn mình. Kết quả là có thể không ai làm gì.
Nhìn nhau để đoán. Nhiều tình huống khẩn cấp ban đầu không rõ ràng: người nằm trên ghế đá là ngủ hay ngất, hai người lớn tiếng là cãi nhau hay sắp đánh nhau. Khi không chắc, ta nhìn phản ứng của người khác. Nhưng người khác cũng đang nhìn ta, và ai cũng cố tỏ ra bình tĩnh. Cả đám đông vô tình thuyết phục nhau rằng không có gì nghiêm trọng.
Sợ làm sai trước mặt người khác. Bước ra trước đám đông nghĩa là chấp nhận bị nhìn, bị đánh giá. Nếu hoá ra không có gì, mình sẽ ngượng; nếu làm sai, mình sẽ bị trách. Nỗi ngại này mạnh hơn ta tưởng, nhất là với người chưa từng học cách xử lý tình huống khẩn cấp.
Cộng thêm: không biết phải làm gì. Ngay cả khi đã muốn giúp, nhiều người dừng lại vì không biết bắt đầu từ đâu. Đây là cơ chế dễ sửa nhất: chỉ cần biết trước vài việc cụ thể như gọi 115, 113, 114, giữ an toàn, là đủ để bước ra.
Năm bước trước khi một người quyết định giúp
Các nhà nghiên cứu mô tả quyết định giúp đỡ như một chuỗi các bước. Ở bước nào cũng có thể dừng lại, và mỗi bước có cách vượt qua riêng. Biết chuỗi này giúp bạn nhận ra mình đang mắc ở đâu.
- Nhận ra có chuyện: khi đang vội, đang nhìn điện thoại, ta có thể đi qua mà không thấy. Cách vượt: thỉnh thoảng ngẩng lên khỏi màn hình ở nơi đông người.
- Hiểu đó là tình huống khẩn cấp: dễ bị đám đông kéo về phía “chắc không sao”. Cách vượt: nếu không chắc, lại gần hỏi một câu.
- Nhận trách nhiệm về mình: đây là bước trách nhiệm bị chia nhỏ. Cách vượt: tự nói với mình “cứ coi như chưa ai làm gì”.
- Biết mình có thể làm gì: không biết sơ cứu không có nghĩa là không làm được gì. Cách vượt: nhớ các việc ai cũng làm được như gọi điện, cảnh báo, gọi thêm người.
- Quyết định làm: cân nhắc rủi ro cho mình. Cách vượt: chọn cách giúp phù hợp với sức mình, không nhất thiết phải là việc nguy hiểm nhất.
Chuỗi này cũng giải thích vì sao những người đã học sơ cứu hay đã từng giúp người thường bước ra nhanh hơn: họ vượt qua bước 4 gần như tức thì, và vì đã quen nên bước 5 cũng nhẹ hơn.
Khi bạn là người đang cần giúp: kêu gọi sao cho có người bước ra
Hiểu cơ chế đám đông giúp ích rất nhiều khi chính bạn hay người thân gặp nạn, hoặc khi bạn là người đầu tiên đang lo cho một người bị nạn và cần thêm tay:
- Chỉ vào một người cụ thể và nói rõ việc: “chị áo vàng, gọi 115 giúp em”, thay vì “ai giúp với”.
- Nói rõ đây là khẩn cấp: “người này không thở”, “có người bị đâm”, để xoá ngay sự mơ hồ.
- Giao từng việc nhỏ cho từng người: một người gọi điện, một người chặn xe, một người tìm máy khử rung, một người ra đầu đường đón xe cấp cứu.
- Yêu cầu báo lại: “gọi xong nói em biết nhé”, để chắc chắn việc đã được làm.
- Với trẻ em: dạy con khi lạc hay gặp nguy hiểm, chọn một người lớn cụ thể, như cô bán hàng, người mặc đồng phục, để nhờ giúp.
Những câu nói ngắn này chuyển mỗi người từ vị trí người ngoài cuộc sang vị trí người được giao việc. Phần lớn người ta sẵn lòng giúp khi biết rõ mình cần làm gì và biết chắc không ai khác đang làm việc đó.
Hiểu lầm hay gặp về chuyện đứng nhìn
Câu chuyện về đám đông vô cảm thường được kể theo vài khuôn mẫu. Đặt cạnh những gì nghiên cứu cho thấy, bức tranh khác đi khá nhiều.
| Hiểu lầm | Thực tế gần đúng hơn |
|---|---|
| Người ta không giúp vì vô cảm | Phần lớn chần chừ vì không chắc, không biết làm gì, nghĩ người khác đã làm |
| Càng đông người thì càng an toàn | Đông người có thể khiến mỗi người ít hành động hơn, trừ khi có ai đó phá thế |
| Chỉ người dũng cảm mới giúp | Người biết việc cần làm giúp nhanh hơn; kỹ năng quan trọng không kém lòng can đảm |
| Mình không biết sơ cứu thì không giúp được | Gọi điện, cảnh báo, gọi thêm người, giữ đám đông lùi ra đều là giúp |
| Người Việt đặc biệt thờ ơ | Hiện tượng này được ghi nhận ở nhiều nền văn hoá, không riêng nơi nào |
Hiểu đúng giúp ta bớt phán xét người khác và bớt phán xét chính mình. Thay vì than thở về lòng người, ta có thể làm một việc cụ thể hơn: học vài kỹ năng cơ bản và tập thói quen là người đầu tiên hỏi “có cần giúp không”.
Đám đông trên mạng: phiên bản số của việc đứng nhìn
Hiệu ứng người ngoài cuộc không chỉ xảy ra trên đường phố. Trong một nhóm chat đông người, khi có ai đó đăng tin cần giúp gấp, như người thân đi lạc, xe hỏng giữa đường, trẻ ốm nặng giữa đêm, rất nhiều người đọc, thả biểu tượng cảm xúc, nhưng ít người thật sự nhắn lại hay gọi điện. Mỗi người nghĩ rằng với chừng ấy người đọc, chắc đã có ai liên lạc rồi.
Cách phá thế cũng giống ngoài đời: nhắn riêng hoặc gọi trực tiếp cho người cần giúp, hỏi cụ thể họ cần gì, và báo lại trong nhóm việc mình đang làm để người khác biết phần nào còn trống. Nếu tin đăng có dấu hiệu khẩn cấp thật, như có người gặp nguy hiểm tính mạng, nhắc người đăng gọi 115 hoặc 113, hoặc tự gọi nếu biết rõ địa điểm.
Khi trong nhóm có người bạn có những lời nói khác thường, có vẻ đang rất bế tắc hoặc muốn làm hại bản thân, đừng chờ người khác lên tiếng. Nhắn riêng hỏi thăm, lắng nghe, báo cho người thân của họ, và gọi 115 hoặc 113 nếu có nguy hiểm tức thời. Một tin nhắn riêng đôi khi có ý nghĩa hơn cả trăm lượt thả tim công khai.
Tập làm người bước ra đầu tiên
Điều thú vị là chỉ cần một người bắt đầu, những người khác thường làm theo. Người đầu tiên bước ra phá vỡ cả ba cơ chế cùng lúc: tình huống được xác nhận là khẩn cấp, trách nhiệm có người nhận, và việc giúp trở thành điều bình thường chứ không còn là hành động lạ lùng. Bạn không cần làm hết mọi việc, chỉ cần là người mở đầu.
Cách tập đơn giản nhất là trong những tình huống nhỏ: một người đánh rơi đồ, một cụ già lúng túng ở cầu thang, một đứa trẻ khóc một mình ở siêu thị. Hỏi một câu “có cần giúp không” trong những lúc như vậy giúp bạn quen với cảm giác bước ra khỏi đám đông. Khi gặp tình huống lớn hơn, phản xạ đã có sẵn.
Học một lớp sơ cứu cơ bản là bước tiếp theo. Nó không biến bạn thành nhân viên y tế, nhưng xoá được nỗi sợ “không biết làm gì”, thứ cản người ta nhiều nhất. Nhiều nơi làm việc, trường học, khu dân cư có tổ chức các buổi như vậy; nếu chưa có, bạn có thể là người đề xuất.
Cuối cùng, hãy nói chuyện này với những người xung quanh, nhất là con cái. Một đứa trẻ được dạy rằng khi thấy ai gặp nạn thì việc của con là chạy đi gọi người lớn và nói rõ chuyện gì đang xảy ra, là một đứa trẻ sẽ không đứng nhìn khi lớn lên.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng người ngoài cuộc có nghĩa là người ta xấu tính không?
Không. Nghiên cứu cho thấy phần lớn người chần chừ không phải vì không quan tâm, mà vì không chắc chuyện có nghiêm trọng không, nghĩ người khác đã giúp, hoặc không biết phải làm gì. Đây là cơ chế tâm lý chung, không phải khiếm khuyết đạo đức của riêng ai.
Nếu đã có nhiều người đứng quanh, mình có cần làm gì nữa không?
Có. Hỏi to một câu “đã ai gọi 115 chưa” thường cho thấy chưa ai gọi. Nếu chưa, bạn gọi hoặc chỉ định một người gọi. Việc trùng lặp không gây hại, còn việc không ai làm thì có thể gây hậu quả lớn.
Làm sao để không bị đứng hình khi gặp chuyện bất ngờ?
Tập trước trong đầu những việc cụ thể sẽ làm, học một lớp sơ cứu, và tập thói quen giúp đỡ trong tình huống nhỏ hằng ngày. Khi đã có sẵn kịch bản, cơ thể phản ứng nhanh hơn nhiều.
Dạy trẻ về hiện tượng này thế nào cho phù hợp?
Không cần giảng giải lý thuyết. Dạy trẻ khi thấy bạn hay ai đó gặp nạn, việc của con là chạy đi gọi một người lớn cụ thể và nói rõ chuyện gì đang xảy ra. Khen nỗ lực của con khi con làm vậy, không so sánh với bạn khác.
Ở nơi đông người, gặp nạn mà không ai giúp thì nên làm gì?
Chọn một người cụ thể, nhìn thẳng vào họ và nói rõ việc cần làm, chẳng hạn “anh áo đen, gọi 113 giúp em”. Lời nhờ cụ thể khiến người được nhờ khó lờ đi hơn nhiều so với tiếng kêu chung chung.