Muốn giúp người khuyết tật cho đúng, câu đầu tiên luôn là hỏi: "Bạn có cần giúp không, và giúp thế nào?" Nghe thì đơn giản, nhưng rất nhiều người bỏ qua bước này. Họ đẩy xe lăn khi người ngồi không nhờ, nắm tay người khiếm thị kéo đi, nói thay người khó nói. Ý tốt, nhưng người được giúp bị mất quyền tự quyết, có khi mất cả an toàn.
Bài này tập hợp những nguyên tắc ứng xử cơ bản với người khuyết tật ở nơi công cộng, trong khu phố và ở chỗ làm. Đây là những điều phổ thông, không thay cho việc hỏi chính người bạn đang muốn giúp, vì mỗi người có nhu cầu và cách sống khác nhau. Người hiểu rõ nhất nhu cầu của họ luôn là chính họ.
Nguyên tắc lớn: người đó quyết định
Người khuyết tật sống với hoàn cảnh của mình hằng ngày, đã có cách riêng để đi lại, làm việc, giao tiếp. Một người dùng xe lăn biết rõ đoạn dốc nào mình tự lên được, đoạn nào cần trợ giúp. Một người khiếm thị đã quen đường đi làm của mình hơn bạn tưởng. Khi bạn lao vào giúp mà không hỏi, bạn đang thay họ quyết định, và có khi phá vỡ cách họ vẫn làm an toàn.
Hỏi trước, rồi làm đúng điều được nhờ. Nếu người đó nói không cần, chấp nhận và đi tiếp, đừng nài nỉ, đừng tỏ ra phật ý. Một lời từ chối không phải là vô ơn, mà là họ đang tự lo được.
Nếu được nhờ, hỏi thêm cách giúp: "Mình đẩy từ phía sau hay bạn muốn mình chỉ giữ cửa?", "Bạn muốn khoác tay mình hay để mình đi trước?". Những câu hỏi này không làm người kia khó chịu; ngược lại, chúng cho thấy bạn tôn trọng họ.
Một lưu ý nhỏ: trong tình huống nguy hiểm tức thời, như một người khiếm thị sắp bước xuống chỗ đào đường không rào chắn, cứ lên tiếng cảnh báo ngay. Lời nói kịp thời luôn đúng; việc chạm, kéo thì nên để sau khi đã nói.
Giao tiếp: nói với người đó, không nói về người đó
Nói trực tiếp với người khuyết tật. Khi họ đi cùng người nhà hay người phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu, vẫn nhìn và nói với chính họ. Đừng hỏi người đi cùng "anh ấy muốn uống gì" khi anh ấy ngồi ngay đó.
Ngang tầm mắt khi nói chuyện lâu. Với người ngồi xe lăn, nếu cuộc trò chuyện kéo dài, ngồi xuống ghế hoặc đứng lùi ra một chút để không phải bắt họ ngước lên mãi.
Với người khiếm thính. Nhìn thẳng mặt họ khi nói, không che miệng, nói rõ ở tốc độ bình thường, không cần hét. Nếu chưa hiểu nhau, viết ra giấy hoặc gõ lên điện thoại.
Với người khiếm thị. Tự giới thiệu khi bắt đầu nói chuyện, vì họ có thể không nhận ra giọng bạn. Báo khi bạn rời đi, để họ không nói chuyện với khoảng không.
Với người khó nói. Kiên nhẫn chờ họ nói hết, đừng đoán và nói hộ. Nếu không hiểu, nói thật là chưa nghe rõ và nhờ họ nhắc lại, thay vì gật đầu cho qua.
Với người khuyết tật trí tuệ đã trưởng thành. Nói với họ như với người lớn, dùng câu ngắn, rõ, nhưng không dùng giọng nói với trẻ con.
Theo từng tình huống: nên làm và nên tránh
Bảng dưới gom những tình huống hay gặp. Đây là gợi ý chung, luôn hỏi lại người cụ thể.
| Tình huống | Nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|
| Người khiếm thị cần qua đường hoặc tìm lối | Hỏi, nếu được nhờ thì đưa khuỷu tay để họ khoác, đi trước nửa bước, báo bậc thềm, chỗ rẽ | Nắm tay kéo đi, đẩy từ phía sau, cầm vào gậy của họ |
| Người dùng xe lăn gặp bậc cao | Hỏi có cần giúp không và giúp theo cách họ chỉ | Tự nhấc, tự đẩy xe khi chưa được nhờ |
| Người khiếm thính hỏi đường | Chỉ tay, vẽ đường, viết tên nơi cần đến | Nói to hơn, nói chậm quá mức, bỏ đi vì ngại |
| Người đi nạng hay khung tập đi ở cửa hàng | Giữ cửa, dọn lối, mời chỗ ngồi | Tự lấy nạng của họ đặt sang chỗ khác |
| Người có dấu hiệu tự kỷ đang khó chịu ở chỗ ồn | Giữ khoảng cách, giảm tiếng ồn nếu được, hỏi người đi cùng có cần gì | Vây quanh nhìn, chạm vào người, quay phim |
Dòng cuối cùng cũng áp dụng cho mọi tình huống: đừng quay phim, chụp ảnh người khuyết tật để đăng lên mạng khi chưa được họ đồng ý, kể cả khi bạn muốn khen họ.
Dụng cụ hỗ trợ là một phần của cơ thể
Xe lăn, gậy dò đường, nạng, máy trợ thính, khung tập đi với người dùng chúng giống như chân, tay, tai của họ. Tự ý đẩy xe lăn của người khác giống như bất ngờ đẩy lưng một người đang đi bộ. Dựa người lên xe lăn khi đứng nói chuyện, treo túi lên tay đẩy, đặt đồ lên đùi người ngồi xe lăn, đều là những việc thiếu tôn trọng mà nhiều người làm không suy nghĩ.
Gậy dò đường của người khiếm thị cũng vậy. Đừng cầm vào gậy để dẫn đường. Gậy là công cụ họ dùng để cảm nhận mặt đất; khi bạn nắm lấy, họ mất thông tin và mất thăng bằng.
Ở chiều ngược lại, giúp giữ dụng cụ khi được nhờ là việc tốt, như xếp gọn chiếc xe lăn gấp vào cốp xe theo cách chủ xe hướng dẫn, hay để chiếc nạng trong tầm với khi họ ngồi. Điều quan trọng là để dụng cụ ở nơi họ lấy được, đừng mang đi chỗ khác dù chỉ để "cho gọn".
Máy trợ thính và ốc tai điện tử cũng cần được để ý theo cách riêng. Ở những nơi ồn như quán ăn, sảnh tiệc, người dùng máy trợ thính thường khó nghe hơn người khác nhiều, vì máy khuếch đại cả tiếng ồn xung quanh. Nếu bạn ngồi cùng bàn, chọn chỗ yên hơn, ngồi đối diện để họ nhìn được khẩu hình, và đừng trêu khi họ hỏi lại. Đó không phải là họ không chú ý, mà là môi trường đang làm khó họ.
Khu phố thân thiện hơn từ những việc nhỏ
Nhiều rào cản với người khuyết tật đến từ thói quen của chính hàng xóm. Vài điều ai cũng làm được:
- Không đỗ xe máy, ô tô chắn lối đi bộ, đặc biệt là đoạn dốc dành cho xe lăn ở đầu vỉa hè.
- Không bày hàng, kê bàn ghế kín vỉa hè trước nhà; để lại một lối đủ rộng cho xe lăn hay xe đẩy đi qua.
- Ở chung cư, nhường thang máy cho người dùng xe lăn, người đi nạng, không chen vào trước.
- Chủ cửa hàng có bậc thềm cao có thể làm một tấm dốc di động và sẵn lòng đặt ra khi khách cần.
- Khi tổ chức sự kiện khu phố, chọn chỗ có lối vào bằng phẳng, hỏi trước xem có ai cần hỗ trợ gì để tham gia.
- Báo với chính quyền địa phương hoặc ban quản lý những chỗ hư hỏng gây khó cho người khuyết tật, như nắp cống hở, gạch vỡ ở lối đi.
Những việc này cũng giúp luôn người già, người đẩy xe nôi, người đang bó bột sau tai nạn. Một khu phố dễ đi cho người khuyết tật là khu phố dễ đi cho tất cả.
Ở nơi làm việc: đồng nghiệp khuyết tật
Khi có đồng nghiệp khuyết tật, điều họ cần nhất thường không phải sự thương cảm mà là được làm việc như mọi người, với một vài điều chỉnh hợp lý. Đừng tự ý giảm việc của họ vì nghĩ họ không làm được. Hỏi họ cần điều chỉnh gì: chỗ ngồi gần lối ra vào, bàn có độ cao phù hợp, tài liệu dạng tệp để dùng phần mềm đọc màn hình, phụ đề trong cuộc họp trực tuyến.
Khi tổ chức liên hoan, dã ngoại, chọn địa điểm mà mọi người đều đến được. Một chuyến đi leo núi có thể vui với cả phòng nhưng sẽ để lại một người ở nhà. Nếu không tránh được, hỏi người đó trước, đừng để họ biết qua ảnh đăng sau chuyến đi.
Nếu đồng nghiệp khuyết tật gặp sự cố giữa giờ làm, như thang máy hỏng khi họ đang ở tầng cao, hãy hỏi họ muốn được hỗ trợ ra sao và báo ngay cho bộ phận quản lý toà nhà. Đừng tự ý bế hay khiêng người khi chưa được hướng dẫn, vì làm sai cách có thể gây chấn thương cho cả hai. Nơi làm việc nào có nhân viên dùng xe lăn nên đưa họ vào kế hoạch thoát hiểm từ trước, hỏi chính họ cần gì, thay vì chờ tới lúc diễn tập mới nghĩ tới.
Cuối cùng, đánh giá công việc của họ theo kết quả như với bất kỳ ai. Khen quá mức một việc bình thường chỉ vì người làm là người khuyết tật cũng là một kiểu coi thường ngầm. Họ muốn được ghi nhận vì làm tốt, không phải vì "dù khuyết tật mà vẫn làm được".
Ngôn từ và cách kể chuyện về người khuyết tật
Cách gọi tên ảnh hưởng tới cách nhìn. Dùng "người khuyết tật", "người khiếm thị", "người dùng xe lăn" thay vì những từ miệt thị vẫn còn nghe ở nhiều nơi. Nếu không chắc người trước mặt muốn được gọi thế nào, cứ gọi bằng tên của họ.
Đừng biến khuyết tật thành chuyện đùa trong lời nói hằng ngày, kể cả khi không có ai liên quan ở đó. Những câu đùa kiểu đó dạy trẻ con xung quanh rằng việc chế giễu là bình thường.
Khi kể hoặc chia sẻ câu chuyện về một người khuyết tật, tránh lối kể "vượt lên số phận" lấy nước mắt, coi cuộc sống bình thường của họ là phi thường để người xem thấy xúc động. Người khuyết tật đi làm, đi chợ, nuôi con như bất kỳ ai. Kể về họ như một con người đầy đủ, có tên, có nghề, có ý kiến, và chỉ kể khi họ đồng ý. Cách viết về người tốt mà không tô vẽ có bài riêng ở danh mục kể và viết về người tốt của trang.
Câu hỏi thường gặp
Thấy người khiếm thị đứng ở ngã tư thì có nên đến dắt qua đường không?
Đến gần, tự giới thiệu và hỏi họ có cần giúp qua đường không. Nếu họ đồng ý, đưa khuỷu tay để họ khoác và đi trước nửa bước. Nếu họ nói không cần, chấp nhận; nhiều người đã quen tự qua những ngã tư quen thuộc.
Người khuyết tật từ chối giúp đỡ có phải họ phật ý không?
Thường là không. Họ chỉ đang tự làm được việc đó. Bạn cứ vui vẻ chấp nhận, không cần áy náy. Lần sau gặp lại, vẫn có thể hỏi một câu, vì nhu cầu mỗi lúc mỗi khác.
Có nên hỏi người khuyết tật vì sao họ bị như vậy không?
Không nên hỏi với người mới gặp. Đó là chuyện riêng về sức khoẻ, giống như không ai hỏi người lạ về bệnh tật của họ. Nếu quen thân và họ tự kể, hãy lắng nghe; nếu không, cứ nói chuyện như mọi người.
Trẻ con chỉ trỏ, hỏi to về người khuyết tật thì cha mẹ xử lý thế nào?
Đừng quát con hay vội kéo đi, vì như thế trẻ học rằng khuyết tật là điều đáng sợ. Trả lời ngắn gọn, đúng mực, ví dụ "chú dùng xe lăn để đi lại, như mình dùng chân". Nếu thích hợp, có thể cùng con chào người đó.
Ở chỗ làm, đồng nghiệp khuyết tật cần điều chỉnh thì đề nghị với ai?
Người đó nên trao đổi với quản lý trực tiếp hoặc phòng nhân sự. Đồng nghiệp có thể hỗ trợ bằng cách cùng nêu ý kiến khi được hỏi. Câu hỏi về quyền lợi của người lao động khuyết tật trong một trường hợp cụ thể có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có nên đăng video giúp người khuyết tật lên mạng để lan toả việc tốt không?
Chỉ nên đăng khi người đó đồng ý rõ ràng. Phần lớn người khuyết tật không muốn bị dùng làm hình minh hoạ cho lòng tốt của người khác. Việc tốt vẫn trọn vẹn dù không ai quay lại.