Khi trong xóm có một cụ già sống một mình, thường đã có một người hàng xóm tốt bụng hay sang hỏi han. Nhưng một người thì không đủ. Người đó có lúc đi vắng, có lúc ốm, có lúc bận con nhỏ. Và chính những hôm không ai để ý lại là hôm cụ trượt ngã trong nhà tắm hay sốt cao mà không gọi được ai.
Bài này bàn về cách cả xóm, cả tổ dân phố hay cả tầng chung cư chia nhau để mắt tới người cao tuổi sống một mình, sao cho đều đặn mà không biến cụ thành người bị theo dõi. Phần cách sang thăm, trò chuyện với một cụ hàng xóm ra sao cho ấm áp đã có nhiều nơi viết; ở đây tập trung vào việc tổ chức để không ai bị bỏ sót.
Vì sao nên là nhiều người chứ không phải một
Người cao tuổi sống một mình có những rủi ro mà người sống cùng gia đình ít gặp: ngã trong nhà không ai đỡ dậy, ốm vài ngày không ai hay, quên tắt bếp, bị kẻ xấu gõ cửa lừa bán hàng. Phần lớn các tình huống này không đòi hỏi ai phải chăm sóc thường xuyên. Chúng chỉ đòi hỏi có người nhận ra sớm rằng hôm nay có gì đó khác.
Khi chỉ một người hàng xóm lo, gánh nặng dồn hết lên người đó. Lâu dần họ mệt, thấy như bị ràng buộc, và mối quan hệ vốn tự nguyện thành nghĩa vụ. Cụ già cũng ngại, vì biết mình đang làm phiền một người cụ thể. Khi nhiều người cùng để ý, mỗi người chỉ góp một chút, không ai quá tải, và cụ có cảm giác được cả xóm quan tâm chứ không phải được một nhà thương hại.
Một mạng lưới như vậy còn bền hơn. Người này chuyển nhà, người kia đi làm xa, vẫn còn người khác. Và khi có chuyện thật sự, như cần đưa cụ đi viện lúc nửa đêm, nhiều người cùng biết thì việc được xử lý nhanh hơn hẳn.
Ví dụ giả định: ở một con ngõ tại Ninh Bình, bà Tư tám mươi mốt tuổi sống một mình sau khi con trai vào Nam làm ăn. Trước đây chỉ có chị Hoà nhà bên sang thăm mỗi chiều. Khi chị Hoà phải đi chăm mẹ ốm ở quê một tháng, không ai biết bà bị cảm sốt ba ngày liền. Sau lần đó, bốn nhà trong ngõ thống nhất thay phiên: nhà đối diện nhìn cửa sổ buổi sáng, chị Hoà vẫn ghé buổi chiều, anh thợ điện đầu ngõ nhận kiểm đồ điện mỗi quý, còn cô giáo về hưu giữ liên lạc với con trai bà. Không ai mất nhiều thời gian, nhưng bà không còn những ngày ốm mà không ai hay.
Bắt đầu thế nào cho đúng
Mạng lưới chăm sóc không bắt đầu bằng một cuộc họp xóm, mà bắt đầu bằng việc hỏi chính người được chăm sóc:
- Hỏi cụ có muốn không. Nói thật nhẹ: "Mấy nhà quanh đây muốn thỉnh thoảng ghé qua hỏi thăm bác, bác thấy có được không?" Có cụ rất vui, có cụ thấy phiền. Tôn trọng câu trả lời.
- Liên lạc với con cháu nếu có. Xin số điện thoại người thân, nói rõ hàng xóm sẽ để ý giúp, và khi có chuyện sẽ báo. Con cháu ở xa thường rất yên tâm khi được liên lạc như vậy.
- Đưa cho cụ danh sách vài người gần nhất. Viết to, rõ tên và cách liên lạc của ba bốn nhà xung quanh, dán ở chỗ dễ thấy cạnh điện thoại.
- Thống nhất một tín hiệu đơn giản mỗi ngày. Ví dụ cụ mở cửa sổ trước tám giờ sáng, hoặc treo chiếc khăn ở cổng. Hàng xóm đi ngang thấy tín hiệu là biết cụ ổn, không cần gõ cửa làm phiền.
- Báo tổ trưởng dân phố hoặc ban đại diện cư dân. Để khi có việc liên quan tới chính quyền địa phương, như chế độ hỗ trợ người cao tuổi, có người nắm được.
Đừng lập danh sách các cụ sống một mình rồi chia sẻ rộng trong nhóm chat công khai. Thông tin rằng một người già ở nhà một mình là thông tin nhạy cảm, có thể bị kẻ xấu lợi dụng. Chỉ những người trực tiếp tham gia mới cần biết.
Những dấu hiệu bất thường nên để ý
Thói quen hằng ngày bị phá vỡ. Cụ vẫn đi chợ sáng mà hôm nay không thấy, cửa vẫn mở từ sớm mà hôm nay đóng tới trưa, tín hiệu đã thống nhất không xuất hiện.
Đèn sáng suốt đêm hoặc tắt cả ngày. Đèn bật liên tục có thể là cụ ngã và không với được công tắc. Không có đèn buổi tối có thể là cụ đi vắng mà không báo, hoặc có chuyện.
Đồ để ngoài cửa không ai lấy. Thức ăn hàng xóm gửi, hàng giao, chai sữa, rác không được đổ, quần áo phơi mấy ngày không thu.
Thay đổi trong cách nói chuyện. Cụ nhầm ngày, nói lặp lại nhiều hơn, quên chuyện vừa kể, hoặc tỏ ra sợ hãi điều gì đó. Những dấu hiệu này nên được báo cho người thân để họ đưa cụ đi khám.
Người lạ ra vào thường xuyên. Có người tự xưng là họ hàng xa, nhân viên bán hàng, người tư vấn đến nhiều lần. Không phải ai cũng xấu, nhưng nên để ý và báo con cháu của cụ.
Chia việc trong xóm: ai làm gì, bao lâu một lần
Mạng lưới chạy được khi mỗi người biết phần việc của mình và phần đó vừa sức. Một cách chia gợi ý:
| Việc | Ai hợp làm | Tần suất gợi ý |
|---|---|---|
| Để ý tín hiệu buổi sáng | Nhà ngay sát vách hoặc đối diện | Mỗi ngày, chỉ cần nhìn |
| Ghé qua trò chuyện vài phút | Hai ba nhà thay phiên | Vài lần mỗi tuần |
| Mua hộ đồ khi cụ ốm, trời mưa | Người hay đi chợ, người làm gần nhà | Khi cụ nhờ |
| Kiểm bếp ga, ổ điện, bóng đèn hỏng | Người biết sửa chữa nhỏ | Vài tháng một lần, khi cụ đồng ý |
| Liên lạc với con cháu | Một người đầu mối cố định | Khi có việc, hoặc định kỳ báo tình hình |
| Đưa đi khám, làm giấy tờ | Người có xe, có thời gian ban ngày | Khi cụ cần và người thân không về kịp |
Bảng này chỉ là gợi ý. Điều quan trọng là thống nhất người đầu mối, để khi có tin bất thường thì mọi người biết báo ai, và người thân của cụ chỉ cần liên lạc với một người thay vì năm người.
Khi thấy có chuyện: làm gì, theo thứ tự nào
Thấy dấu hiệu bất thường, việc đầu tiên là gọi điện cho cụ. Nếu không nghe máy, sang gõ cửa và gọi tên. Nếu cụ trả lời và ổn, chỉ cần nói "cháu thấy cửa đóng nên sang hỏi thăm" rồi về, đừng làm to chuyện.
Nếu gõ cửa không ai trả lời, gọi ngay cho người thân của cụ và người đầu mối trong xóm. Hỏi xem cụ có đi đâu không. Trong lúc chờ, nhìn qua cửa sổ nếu được, lắng nghe xem có tiếng kêu không.
Nếu nghe tiếng kêu cứu, thấy cụ nằm bất động qua cửa sổ, ngửi thấy mùi khí ga, hoặc người thân xác nhận cụ không đi đâu mà không liên lạc được, đừng chần chừ: gọi 115 nếu có dấu hiệu cụ cần cấp cứu, gọi 113 để công an hỗ trợ mở cửa, gọi 114 nếu có cháy hoặc rò khí. Có mùi ga thì không bật tắt công tắc điện, không dùng lửa gần đó.
Việc tự ý phá cửa vào nhà người khác có thể gây rắc rối về sau, kể cả khi ý tốt. Khi buộc phải vào, nên có nhiều người làm chứng, tốt nhất có mặt tổ trưởng hoặc công an. Trường hợp cụ ngã, nếu nghi gãy xương hoặc chấn thương đầu, cổ, lưng thì không tự đỡ dậy hay di chuyển, chỉ giữ ấm, trấn an và chờ nhân viên y tế. Nên có vài người trong xóm đi học một lớp sơ cứu cơ bản; những kiến thức đó dùng được cho cả nhà mình.
Giữ lòng tự trọng của người được chăm sóc
Người già sống một mình phần lớn đã quen tự lo liệu suốt nhiều năm. Họ không muốn bị coi như trẻ con hay người bệnh. Một mạng lưới chăm sóc tốt là mạng lưới mà cụ ít khi cảm thấy mình đang được chăm sóc.
Đừng nói về cụ trước mặt người khác như thể cụ không có mặt. Đừng tuyên bố trong xóm rằng "bác ấy yếu lắm rồi" khi cụ chưa muốn ai biết. Đừng tự ý dọn dẹp, sắp xếp lại đồ đạc trong nhà cụ vì thấy bừa; với người già, chỗ để quen thuộc của từng món đồ là cách họ giữ mình độc lập.
Cũng nên để cụ được giúp lại người khác. Nhiều cụ rất vui khi được nhờ trông hộ nhà, dạy cháu nhỏ hàng xóm gói bánh, chỉ cách trồng cây, kể chuyện xưa của khu phố. Khi cả hai bên cùng cho và nhận, mối quan hệ không còn là một chiều, và cụ thấy mình vẫn là một thành viên của xóm chứ không chỉ là người cần được để ý.
Những dịp cần để ý nhiều hơn
Có những thời điểm trong năm mà người già sống một mình dễ gặp chuyện hơn bình thường. Mạng lưới nên tăng cường ở các dịp này:
- Đợt nắng nóng gay gắt: nhắc uống nước, kiểm xem quạt, điều hoà có chạy không, mời sang nhà mình ngồi nếu nhà cụ quá nóng.
- Rét đậm: xem cụ có đủ chăn ấm, có dùng than sưởi trong phòng kín không; sưởi than trong phòng đóng kín rất nguy hiểm.
- Mưa bão, ngập: giúp kê đồ lên cao, dự trữ nước uống, thức ăn, đèn pin; hỏi trước xem cụ có muốn sang ở tạm nhà ai không.
- Tết và ngày lễ: lúc cả xóm đông vui là lúc người ở một mình thấy cô đơn nhất. Một lời mời sang ăn bữa cơm, một đĩa bánh mang sang có ý nghĩa lớn.
- Sau khi cụ ra viện: những tuần đầu cụ còn yếu, dễ ngã, cần người mua hộ đồ và để ý thường hơn.
- Ngày giỗ người thân của cụ: người già sống một mình hay buồn vào những ngày này. Ghé qua một chút là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Cụ già không muốn hàng xóm để ý thì có nên vẫn làm không?
Tôn trọng ý cụ, nhưng vẫn giữ một mức tối thiểu kín đáo như để ý cửa nhà, đèn đóm khi đi ngang. Báo cho con cháu biết rằng cụ không muốn được hỏi han thường xuyên, để gia đình cân nhắc cách khác như gọi điện đều đặn.
Có nên giữ chìa khoá dự phòng nhà cụ không?
Chỉ khi cụ và người thân chủ động đề nghị, và nên có văn bản hay tin nhắn xác nhận để tránh hiểu lầm về sau. Người giữ chìa nên là người được cả cụ lẫn con cháu tin cậy, và chỉ dùng khi có việc khẩn cấp hoặc được nhờ.
Thấy cụ có dấu hiệu lú lẫn thì nên làm gì?
Ghi lại những gì đã thấy, như quên tắt bếp, đi lạc, nhầm người, rồi báo cho người thân để họ đưa cụ đi khám. Hàng xóm không nên tự kết luận cụ mắc bệnh gì, cũng không nên nói chuyện này rộng ra trong xóm.
Cụ sống một mình không có người thân thì liên hệ ai?
Báo với tổ trưởng dân phố, trưởng thôn hoặc ban đại diện cư dân, và qua họ liên hệ uỷ ban nhân dân xã, phường để hỏi về các chế độ hỗ trợ người cao tuổi neo đơn. Hàng xóm có thể giúp cụ chuẩn bị giấy tờ, đi cùng khi cụ cần.
Hàng xóm có trách nhiệm gì nếu cụ gặp chuyện khi đang được để ý giúp?
Hàng xóm giúp trên tinh thần tự nguyện, không thay được vai trò của gia đình. Nếu lo ngại về trách nhiệm trong một tình huống cụ thể, nên nói rõ với người thân từ đầu, và khi cần có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có nên lắp camera để theo dõi giúp cụ không?
Đây là quyết định của cụ và gia đình, không phải của hàng xóm. Camera trong nhà ảnh hưởng nhiều tới sự riêng tư của người già. Hàng xóm chỉ nên góp ý khi được hỏi, và không lắp camera hướng vào nhà người khác.