Điều kiện hiến máu được đặt ra để bảo vệ hai người cùng lúc: bạn, người đang ngồi lên ghế hiến, và một người bệnh mà bạn không biết mặt sẽ nhận túi máu đó. Vì vậy câu trả lời cho câu hỏi "mình có hiến được không" không nằm trong một bảng cố định trên mạng, mà nằm ở buổi khám sàng lọc trước khi lấy máu, nơi nhân viên y tế nhìn vào tình trạng cụ thể của bạn ngay hôm đó.
Bài này giải thích các nhóm điều kiện thường được hỏi, vì sao lại hỏi như vậy, và cách chuẩn bị để buổi khám diễn ra nhanh, trung thực. Các mốc cụ thể như tuổi, cân nặng, khoảng cách giữa hai lần hiến có thể được điều chỉnh theo quy định hiện hành và theo từng cơ sở, nên bạn hãy hỏi lại nơi mình định hiến. Bài không chẩn đoán và không thay lời khuyên của bác sĩ.
Vì sao không có một danh sách điều kiện dùng chung cho mọi người
Nhiều người tìm trên mạng thấy mỗi trang ghi một kiểu, rồi băn khoăn không biết tin trang nào. Lý do là điều kiện hiến máu có hai lớp. Lớp thứ nhất là các tiêu chí chung do quy định chuyên môn đặt ra, như độ tuổi, cân nặng tối thiểu, khoảng cách giữa hai lần hiến. Lớp thứ hai là đánh giá tại chỗ: huyết áp, mạch, lượng huyết sắc tố, tình trạng sức khoẻ trong mấy ngày qua, thuốc đang dùng. Lớp thứ hai thay đổi theo từng lần, nên cùng một người có hôm hiến được, có hôm được khuyên về nghỉ.
Ngoài ra, quy định chuyên môn có thể được cập nhật theo thời gian, và mỗi cơ sở có thể áp dụng chặt hơn tuỳ hoàn cảnh. Một bài viết cũ vài năm có thể đã không còn đúng. Cách an toàn là dùng các bài phổ thông như bài này để hiểu khung, rồi hỏi nơi hiến về con số cụ thể.
Riêng khoảng cách giữa hai lần hiến là điều nhiều người hay hỏi. Cơ thể cần thời gian để bù lại lượng máu và sắt đã mất, nên với máu toàn phần khoảng cách này thường tính bằng tháng, còn với hiến tiểu cầu bằng máy thì ngắn hơn và có cách tính riêng. Nơi hiến sẽ ghi lần hiến của bạn vào hệ thống và nhắc khi chưa đủ thời gian; bạn chỉ cần khai đúng ngày hiến gần nhất.
Điều đáng nhớ nhất: bạn không cần tự kết luận mình đủ hay không đủ điều kiện. Cứ đến, khai thật, để người có chuyên môn quyết định. Tự loại mình vì một lời đồn thì đáng tiếc; cố giấu để được hiến thì có hại.
Các nhóm điều kiện thường được hỏi khi khám sàng lọc
Bảng dưới tổng hợp những nhóm thông tin bạn gần như chắc sẽ được hỏi hoặc đo. Cột bên phải giải thích lý do bằng lời đơn giản:
| Nhóm điều kiện | Thường được hỏi hoặc đo gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Tuổi | Người hiến phải là người trưởng thành, có giới hạn tuổi trên | Bảo đảm người hiến tự quyết định và cơ thể chịu được việc mất một lượng máu |
| Cân nặng | Có mức cân nặng tối thiểu, lượng máu lấy tính theo cân nặng | Người quá nhẹ cân dễ mệt, choáng sau khi hiến |
| Huyết áp, mạch | Đo ngay tại chỗ trước khi lấy máu | Huyết áp quá cao hoặc quá thấp làm việc hiến kém an toàn cho người hiến |
| Huyết sắc tố | Thử nhanh bằng một giọt máu đầu ngón tay | Người đang thiếu máu mà hiến thêm sẽ mệt hơn, máu cũng không đạt |
| Sức khoẻ gần đây | Sốt, cảm cúm, nhổ răng, phẫu thuật, tiêm chủng trong thời gian gần | Cơ thể cần hồi phục; một số tình trạng có thể ảnh hưởng người nhận |
| Thuốc đang dùng | Tên thuốc, lý do dùng, liều gần nhất | Một số thuốc có thể ảnh hưởng người nhận hoặc cho thấy bệnh đang điều trị |
| Nguy cơ lây qua đường máu | Xăm hình, xỏ khuyên, hành vi nguy cơ trong một khoảng thời gian | Có những giai đoạn xét nghiệm chưa phát hiện được, nên phải hỏi để hoãn |
Danh sách thật trên phiếu hỏi thường dài hơn bảng này. Đừng lo khi thấy nhiều câu: phần lớn bạn chỉ cần đánh dấu "không", và mỗi câu có mặt ở đó vì đã từng có lý do chuyên môn để thêm vào.
Hoãn hiến không phải bị từ chối
Hoãn tạm thời là chuyện rất thường gặp. Bạn vừa thức khuya, vừa cảm sốt, huyết áp hôm đó hơi thấp, hay vừa nhổ răng: nhân viên y tế sẽ khuyên về nghỉ và quay lại sau. Điều đó không có nghĩa là bạn có bệnh, chỉ là hôm nay chưa phải ngày thích hợp.
Có những trường hợp hoãn theo khoảng thời gian. Sau khi xăm hình, phẫu thuật, sinh con, tiêm một số loại vắc xin, hay đi về từ vùng có dịch, người hiến thường được hẹn một mốc thời gian rồi mới hiến được. Mốc cụ thể nơi hiến sẽ cho bạn biết.
Một số tình trạng không phù hợp lâu dài. Có những bệnh lý hoặc tình trạng mà việc hiến máu không an toàn cho người hiến hoặc người nhận. Nếu nhận được lời khuyên này, hãy coi đó là một thông tin sức khoẻ để trao đổi với bác sĩ của mình, không phải lời phán xét.
Bị hoãn vẫn là một lần góp sức. Bạn đã dành thời gian đến, đã trung thực, đã giúp hệ thống loại bớt rủi ro. Ghi lại lý do và mốc hẹn, rồi quay lại khi đủ điều kiện.
Phụ nữ và việc hiến máu: những điều thường được hỏi riêng
Phụ nữ hiến máu bình thường như nam giới, nhưng có vài thời điểm đặc thù mà nhân viên y tế thường hỏi kỹ hơn. Thông tin dưới đây chỉ mang tính phổ thông:
- Đang mang thai thì không hiến; sau khi sinh và trong thời gian cho con bú, người mẹ thường được khuyên đợi một khoảng thời gian, cụ thể do cơ sở y tế tư vấn.
- Trong những ngày hành kinh, nhiều nơi khuyên chưa nên hiến để tránh mệt, đặc biệt với người hay bị chóng mặt hoặc kinh nhiều.
- Phụ nữ dễ có lượng huyết sắc tố thấp hơn, nên tỷ lệ bị hoãn vì chỉ số này ở nữ có thể cao hơn. Đó là lý do bữa ăn trong những ngày trước hiến rất đáng chú ý.
- Người vừa sảy thai, vừa phẫu thuật phụ khoa nên nói rõ khi khám; nơi hiến sẽ cho biết bao lâu nữa mới phù hợp.
Nếu bạn thấy ngại khi phải trả lời những câu này trước đông người, có thể đề nghị nói riêng với nhân viên khám. Phần lớn điểm hiến có góc khám riêng, và nhân viên đã quen với những câu hỏi như vậy.
Thuốc đang dùng, xăm hình và những câu hỏi khó nói
Thuốc là chỗ nhiều người hay bỏ sót. Một vỉ kháng sinh uống dở từ tuần trước, thuốc trị mụn, thuốc huyết áp, thuốc bổ không rõ thành phần: hãy ghi hết vào điện thoại trước khi đi, kể cả loại bạn nghĩ là không quan trọng. Có loại thuốc không ảnh hưởng gì, có loại khiến bạn phải đợi một thời gian, có loại cho thấy bạn đang điều trị một bệnh mà việc hiến cần được bác sĩ cân nhắc. Bạn không cần biết thuốc nào thuộc nhóm nào; việc của bạn là kể đủ.
Xăm hình, xỏ khuyên, châm cứu, phun xăm thẩm mỹ cũng thường được hỏi, vì đó là những lần da bị xuyên kim. Câu trả lời thường là phải đợi một thời gian kể từ lần làm gần nhất, chứ không phải cấm vĩnh viễn. Nếu làm ở cơ sở không rõ dụng cụ có vô trùng hay không, hãy nói thật.
Các câu hỏi về hành vi nguy cơ có thể khiến bạn thấy khó chịu. Hãy nhớ lý do chúng tồn tại: có một khoảng thời gian sau khi nhiễm, xét nghiệm chưa phát hiện được, nên chỉ có sự trung thực của người hiến mới chặn được rủi ro trong khoảng trống ấy. Phiếu hỏi được giữ kín theo nguyên tắc nghề nghiệp, và bạn có quyền xin dừng hiến bất cứ lúc nào mà không cần giải thích trước đám đông.
Chuẩn bị để buổi khám sàng lọc nhanh và trôi chảy
Vài việc nhỏ giúp bạn không bị hoãn oan và không mất thời gian ở bàn khám:
- Mang giấy tờ tuỳ thân có ảnh; nếu đã từng hiến, mang theo giấy chứng nhận cũ hoặc ảnh chụp để nhân viên biết lần hiến gần nhất.
- Ghi sẵn trong điện thoại danh sách thuốc, thực phẩm chức năng đang dùng, các lần ốm, nhổ răng, tiêm vắc xin, xăm hình trong mấy tháng gần đây.
- Ngủ đủ đêm trước, ăn sáng nhẹ, uống đủ nước. Đi hiến khi đói hoặc sau đêm thức trắng là lý do phổ biến khiến huyết áp tụt.
- Đọc kỹ từng câu trên phiếu thay vì đánh dấu một mạch. Câu nào không hiểu, hỏi lại nhân viên.
- Nếu đang có triệu chứng như sốt, ho, tiêu chảy, hãy ở nhà nghỉ ngơi và hẹn ngày khác; đừng cố đến chỉ vì đã đăng ký với cơ quan.
Một mẹo nhỏ cho người hay quên: sau mỗi lần hiến, ghi ngày hiến và loại hiến vào phần ghi chú của điện thoại. Lần sau chỉ cần mở ra là biết đã đủ khoảng cách hay chưa, khỏi phải nhớ.
Khi bạn biết chắc mình không hiến được
Có những người, vì bệnh lý hoặc tình trạng lâu dài, được khuyên không hiến máu. Điều này đôi khi gây hụt hẫng, nhất là với người từng hiến nhiều lần hoặc cả gia đình có truyền thống đi hiến. Hãy coi đó là thông tin để chăm sóc sức khoẻ của chính mình, không phải là bạn đã kém đi trong việc làm điều tốt.
Người không hiến được vẫn có nhiều chỗ để góp tay trong một ngày hội hiến máu: làm tình nguyện viên đón tiếp, hướng dẫn người lần đầu điền phiếu, phát nước, trông xe, chăm người hiến xong còn mệt. Ở cơ quan, bạn có thể là người liên hệ đội lấy máu lưu động, nhắc lịch cho đồng nghiệp. Trong gia đình, bạn có thể là người nói chuyện để cha mẹ, anh chị em bớt sợ.
Còn nếu bạn chỉ đang lo mơ hồ, chưa từng hỏi ai, thì đừng tự loại mình. Hãy đến một điểm hiến, nói thật tình trạng của mình và để nhân viên y tế trả lời. Rất nhiều người tưởng mình không đủ điều kiện, cuối cùng lại hiến được.
Câu hỏi thường gặp
Có bảng điều kiện hiến máu chính xác nào để tự tra không?
Có các tiêu chí chung theo quy định chuyên môn, nhưng chúng có thể được cập nhật và mỗi cơ sở có thể áp dụng chặt hơn. Quan trọng hơn, nhiều điều kiện được đánh giá ngay tại chỗ như huyết áp, huyết sắc tố. Vì vậy cách chắc nhất là đến điểm hiến và khai thật.
Đang uống thuốc có hiến máu được không?
Còn tuỳ loại thuốc và lý do dùng thuốc. Có loại không ảnh hưởng, có loại phải chờ một thời gian sau liều cuối, có loại cho thấy cần bác sĩ cân nhắc. Bạn chỉ cần ghi đủ tên thuốc và kể với nhân viên khám, việc phân loại là của họ.
Xăm hình rồi có bao giờ hiến máu được nữa không?
Thường là được, sau khi đợi đủ một khoảng thời gian kể từ lần xăm gần nhất, vì có giai đoạn xét nghiệm chưa phát hiện được nhiễm trùng mới. Khoảng thời gian cụ thể bạn hỏi nơi hiến, và nhớ nói rõ nơi xăm có bảo đảm vô trùng hay không.
Bị hoãn hiến có phải là mình đang có bệnh không?
Không nhất thiết. Phần lớn trường hợp hoãn là tạm thời, do huyết áp, huyết sắc tố hoặc tình trạng sức khoẻ trong mấy ngày gần đây. Nếu được báo một chỉ số bất thường cần đi khám, hãy đi khám ở cơ sở y tế để có câu trả lời đúng thay vì tự đoán.
Người lớn tuổi có hiến máu được không?
Có giới hạn tuổi trên cho người hiến, và người gần mốc đó thường được khám kỹ hơn. Mốc cụ thể có thể thay đổi theo quy định hiện hành, nên bạn hỏi cơ sở truyền máu. Người lớn tuổi không hiến được vẫn có thể góp sức ở vai trò khác trong ngày hội.
Có cần nhịn ăn trước khi hiến máu không?
Không nên nhịn ăn. Đi hiến khi bụng đói dễ tụt huyết áp, chóng mặt. Lời khuyên phổ biến là ăn nhẹ, tránh đồ quá nhiều dầu mỡ ngay trước khi hiến và uống đủ nước. Nếu nơi hiến có hướng dẫn riêng, hãy làm theo hướng dẫn đó.