CamPhuc.comCảm Phục
Kể và viết về người tốt

Phỏng vấn người làm việc tốt: hỏi sao để người ít nói chịu kể chuyện thật

Cách hẹn gặp, đặt câu hỏi theo ba chặng, ghi âm, kiểm chéo với người xung quanh khi phỏng vấn người làm việc tốt mà ngại nói về mình.

Elderly man and a young woman sitting across a low wooden table on a veranda in Vinh Long, cups of tea between them, phone recording face down, side view

Người làm việc tốt thường là người khó phỏng vấn nhất: họ trả lời "có gì đâu", "ai cũng làm thế", rồi chuyển sang mời bạn uống nước. Không phải họ giấu, mà họ chưa từng nghĩ việc mình làm là chuyện đáng kể. Muốn có một câu chuyện thật, người hỏi phải đổi cách hỏi: bớt hỏi về cảm xúc và phẩm chất, hỏi nhiều hơn về việc, về ngày, về những người cụ thể.

Bài này dành cho người viết bản tin cộng đồng, giáo viên hướng dẫn học sinh làm dự án về người tốt quanh trường, người trong ban liên lạc tổ dân phố, hay bất kỳ ai muốn ghi lại câu chuyện của một người mình quý. Các tình huống minh hoạ là ví dụ giả định.

Vì sao người làm việc tốt thường ngại kể

Có ba lý do hay gặp. Thứ nhất, với họ việc đó là thói quen, giống như đánh răng hay mở cửa hàng buổi sáng; hỏi "vì sao chú làm vậy" khiến họ lúng túng vì chưa từng có lý do được nói thành lời. Thứ hai, họ sợ bị nói là khoe. Ở nhiều nơi, người tự kể việc tốt của mình bị coi là thiếu khiêm tốn, nên phản xạ đầu tiên là gạt đi. Thứ ba, có người làm việc tốt xuất phát từ một chuyện buồn trong đời, như người thân mất vì tai nạn hay từng lâm cảnh khó, và họ không muốn khơi lại.

Hiểu ba lý do này giúp bạn chọn cách tiếp cận. Với người coi đó là thói quen, hỏi về chi tiết hằng ngày thay vì động cơ. Với người sợ bị coi là khoe, giải thích rõ bài viết kể về điều gì và ai sẽ đọc, đồng thời mời thêm người khác kể về họ. Với người có chuyện buồn phía sau, để họ tự quyết định có nhắc tới hay không, và không gặng hỏi.

Một điều nữa: đừng coi buổi phỏng vấn là cuộc khai thác thông tin. Người được hỏi cảm nhận rất rõ khi người hỏi chỉ chờ "câu đắt" để viết. Buổi trò chuyện thoải mái, có lúc lạc đề, thường cho ra chất liệu tốt hơn buổi hỏi đáp đúng giờ đúng câu.

Hẹn gặp và nói rõ mục đích từ đầu

Lời hẹn nên ngắn, cụ thể, và cho người được hỏi đường lui. Ví dụ giả định một lời nhắn của người phụ trách bản tin khu phố ở Thái Nguyên: "Cháu đang viết mấy câu chuyện nhỏ về người trong khu cho bản tin cuối năm. Nhiều nhà kể chú hay sửa xe miễn phí cho học sinh. Chú có thể ngồi nói chuyện với cháu khoảng ba mươi phút không ạ? Chú không muốn được viết thì cũng không sao ạ." Câu cuối quan trọng: nó cho thấy bạn tôn trọng quyền từ chối.

Khi gặp, trước khi hỏi câu nào, nói lại mục đích: bài đăng ở đâu, ai đọc, có dùng ảnh không, có nêu tên không, họ có được đọc lại trước khi đăng không. Nếu có ghi âm, hỏi trước và giải thích bạn ghi để khỏi chép sai lời họ, không phát lại cho ai nghe. Nhiều người đồng ý ghi âm khi hiểu lý do này.

Chọn chỗ gặp là nơi nhân vật thấy thoải mái, thường là chính chỗ họ làm việc tốt: tiệm sửa xe, quán nước, góc sân chung cư. Ở đó họ có đồ vật để chỉ vào, có người qua lại để chào, và câu chuyện tự nhiên trôi hơn so với ngồi trong phòng họp. Tránh hẹn vào giờ cao điểm của công việc họ, vì người ta sẽ trả lời vội để quay lại làm.

Bộ câu hỏi theo ba chặng

Đừng mở đầu bằng câu hỏi lớn. Một buổi trò chuyện tốt đi từ dễ đến khó, từ việc đến suy nghĩ. Bảng dưới gợi ý câu hỏi cho từng chặng; bạn chọn và đổi lời cho hợp người.

ChặngMục đíchCâu hỏi gợi ý
Làm quen (5–10 phút)Cho người được hỏi nói về điều họ rànhChú làm nghề này từ hồi nào? Một ngày của chú bắt đầu mấy giờ? Khu này hồi chú mới về khác bây giờ chỗ nào?
Kể việc (15–20 phút)Lấy cảnh, lấy chi tiết, lấy trình tựLần đầu chú sửa xe không lấy tiền là cho ai, chuyện thế nào? Hôm nào đông nhất? Có lần nào chú nhớ mãi không? Ai hay ghé nhất?
Nhìn lại (5–10 phút)Để họ nói điều họ nghĩ, nếu muốnCó lúc nào chú định thôi không? Nhà có ai nói gì không? Nếu có người muốn làm giống chú, chú dặn gì?

Câu hỏi ở chặng kể việc là quan trọng nhất. Dạng câu "lần đầu là khi nào", "có lần nào mà" khiến người ta kể một chuyện cụ thể thay vì nói chung chung. Khi họ kể, hỏi tiếp bằng những câu rất ngắn: rồi sao nữa, lúc đó trời mưa hay nắng, người đó nói gì.

Chặng nhìn lại có thể bỏ nếu nhân vật đã mệt hoặc không muốn. Đừng ép ra một câu "triết lý" cho bài viết.

Những câu hỏi nên tránh

Câu hỏi gợi sẵn câu trả lời đẹp. "Chắc chú làm vì thương người lắm phải không ạ?" Người được hỏi chỉ biết gật, và bạn mất câu trả lời thật. Hỏi mở: "Hồi đó vì sao chú bắt đầu?"

Câu hỏi về tiền bạc riêng. Thu nhập, nợ nần, chuyện tài sản gia đình không cần cho một bài về việc tốt, và dễ khiến người ta ngượng. Nếu họ tự kể, hỏi lại có được đưa vào bài không.

Câu hỏi so sánh với người khác. "Chú thấy người trẻ bây giờ có sống tử tế như thế hệ chú không?" dễ kéo câu chuyện sang phán xét, và một câu trả lời bộc phát có thể làm nhân vật bị chỉ trích khi bài đăng lên.

Câu hỏi khơi chuyện đau. Nếu biết nhân vật từng có mất mát, đừng hỏi thẳng. Bạn mở lời trước: "Nếu có chuyện gì chú không muốn nhắc thì chú cứ bỏ qua". Họ muốn kể thì sẽ kể.

Câu hỏi về chính trị, tôn giáo, chuyện tranh chấp trong khu. Những chủ đề này dễ khiến bài viết về một việc tốt biến thành chuyện phe phái. Nếu nhân vật nhắc tới, ghi nhận nhưng không đưa vào bài.

Câu hỏi hai trong một. "Chú bắt đầu từ năm nào và vì sao?" Người được hỏi thường chỉ trả lời vế đầu. Hỏi từng câu một.

Ghi âm, ghi chép và để khoảng lặng làm việc

Nếu được phép ghi âm, đặt điện thoại úp xuống, ở chỗ không chắn tầm mắt. Nhìn vào người nói, gật đầu, đừng cắm cúi chép. Ghi chép tay chỉ dùng cho những thứ máy không ghi được: người đó chỉ tay vào cái gì, nét mặt khi nhắc tới một người, đồ vật trên bàn. Những chi tiết này về sau rất quý khi viết cảnh.

Nếu không được ghi âm, chép từ khoá trong lúc nghe và ngay sau buổi gặp, ngồi lại mười lăm phút viết ra mọi thứ còn nhớ. Lời nói nguyên văn chỉ dùng trong ngoặc kép khi bạn chắc chắn nhớ đúng; nếu không, chuyển sang kể gián tiếp: chú bảo rằng hồi đó cũng chẳng nghĩ gì nhiều.

Kỹ năng khó nhất là im lặng. Khi nhân vật dừng lại giữa chừng, người hỏi thường vội lấp bằng câu hỏi khác. Thử đợi thêm vài giây. Rất nhiều chi tiết hay nhất đến sau khoảng lặng đó, khi người được hỏi tự nhớ ra một chuyện và nói "à mà có lần...".

Cuối buổi, hỏi một câu mở: "Còn chuyện gì chú muốn kể mà cháu chưa hỏi không ạ?" Câu này thường mang lại điều bất ngờ. Rồi hỏi lại những chỗ bạn không chắc: tên người, năm, địa điểm. Ghi âm nên lưu ở chỗ riêng, không chia sẻ, và xoá khi bài đã đăng ổn nếu bạn đã hứa như vậy.

Hỏi người xung quanh: để đối chiếu, không để thêu dệt

Một bài về người tốt chỉ dựa trên lời của chính nhân vật dễ thành tự kể. Nói chuyện thêm với hai ba người khác giúp bài có góc nhìn thứ hai, và giúp bạn kiểm những chi tiết quan trọng. Người nên hỏi: người từng được giúp, người làm cùng hoặc ở gần, người trong gia đình nếu nhân vật đồng ý.

Khi hỏi người xung quanh, cũng dùng câu hỏi về việc: "Lần đầu anh biết chú sửa xe không lấy tiền là khi nào?", "Hôm đó chuyện thế nào?". Tránh câu "Anh thấy chú có tốt không?", vì câu trả lời luôn là có và chẳng thêm được gì cho bài.

Nếu lời kể của các bên lệch nhau, đừng tự chọn phiên bản đẹp nhất. Hỏi lại nhân vật, hoặc viết theo cách thận trọng: theo lời một người hàng xóm, chuyện bắt đầu từ mùa mưa năm ấy. Người kể lại thường thêm thắt vô tình, nhất là với chuyện đã lâu; việc của người viết là lọc chứ không cộng dồn mọi lời khen.

Một nguyên tắc nữa: chỉ hỏi người xung quanh sau khi nhân vật đã đồng ý được viết. Đi hỏi khắp xóm về một người khi họ chưa biết gì dễ thành chuyện đồn, và đặt họ vào thế khó nếu họ không muốn xuất hiện.

Sau buổi phỏng vấn

Phần việc sau buổi gặp quyết định bài viết có giữ được sự tin tưởng của nhân vật hay không. Trình tự gợi ý:

  1. Trong ngày, nhắn một lời cảm ơn ngắn, kể cả khi bài chưa viết xong.
  2. Nghe lại ghi âm, đánh dấu những câu nói nguyên văn muốn dùng và những chỗ cần hỏi thêm.
  3. Viết bản nháp, rồi gửi hoặc đọc lại cho nhân vật những đoạn có lời nói và chi tiết đời tư của họ.
  4. Sửa theo góp ý về sự thật và về điều họ không muốn công khai; giữ quyền quyết định cách kể của mình.
  5. Báo cho nhân vật thời điểm đăng và chỗ đăng, để họ không bị bất ngờ khi người quen nhắn hỏi.
  6. Sau khi đăng, gửi họ bản đã đăng hoặc bản in nếu họ không dùng mạng.
  7. Nếu có người đọc hỏi xin liên lạc với nhân vật, hỏi ý nhân vật trước khi chuyển.

Nếu nhân vật đổi ý không muốn đăng nữa ở bất kỳ bước nào, dừng lại. Bài về người tốt mà làm người tốt khó chịu thì đã hỏng ngay từ mục đích. Cách xử lý khi người ta đổi ý sau khi bài đã lên có bài riêng trong danh mục này.

Câu hỏi thường gặp

Phỏng vấn người lớn tuổi cần lưu ý gì thêm?

Hẹn vào buổi sáng hoặc lúc họ khoẻ, nói chậm, ngồi đối diện chỗ đủ sáng. Chia buổi gặp ngắn, có thể gặp hai lần thay vì một buổi dài. Đọc to bản nháp cho họ nghe thay vì gửi tệp, và hỏi ý con cháu nếu bài nhắc tới chuyện gia đình.

Học sinh làm dự án phỏng vấn người tốt trong khu thì giáo viên nên dặn gì?

Dặn các em đi theo nhóm, có phụ huynh hoặc giáo viên biết lịch, hẹn trước và gặp ở chỗ đông người. Các em nên mang sẵn bộ câu hỏi ngắn, xin phép trước khi chụp ảnh hay ghi âm, và không đánh giá hay chấm điểm người được hỏi trong bài làm.

Nhân vật chỉ trả lời rất ngắn thì làm sao?

Chuyển sang câu hỏi về một lần cụ thể và hỏi tiếp bằng câu ngắn như rồi sao nữa, người đó nói gì. Nếu vẫn khó, xin phép đi cùng họ một buổi làm việc và quan sát; nhiều khi chất liệu đến từ những gì bạn thấy chứ không phải điều họ nói.

Có được dùng lời nói của nhân vật mà không ghi âm không?

Được, nếu bạn chép ngay và chắc chắn đúng ý. Khi không chắc từng chữ, đừng đặt trong ngoặc kép mà chuyển sang kể gián tiếp. Đưa nhân vật đọc lại những câu trích dẫn trước khi đăng là cách an toàn nhất.

Phỏng vấn qua điện thoại có được không?

Được khi không gặp trực tiếp được, nhưng bạn sẽ mất phần quan sát cảnh và đồ vật. Nên gọi video nếu nhân vật quen dùng, hỏi trước khi ghi âm cuộc gọi, và hẹn thêm một lần ngắn để hỏi lại những chỗ chưa rõ.

Nếu trong buổi phỏng vấn nhân vật kể chuyện có thể gây rắc rối pháp lý cho họ thì sao?

Không đưa chuyện đó vào bài và nhắc nhẹ họ cân nhắc trước khi kể với người khác. Nếu chuyện liên quan tới tranh chấp hay vụ việc cụ thể, có thể gợi ý họ hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được tư vấn đúng trường hợp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138