CamPhuc.comCảm Phục
Kể và viết về người tốt

Viết về người tốt mà không tô vẽ: bỏ giọng sến, đừng biến người thật thành tượng đài

Những kiểu tô vẽ hay gặp khi viết về người tốt, vì sao chúng làm bài kém tin, và cách sửa: ít tính từ, giữ khuyết điểm, chỉ ghi điều kiểm được.

Retired teacher in Hue reading over a few loose pages at a wooden desk by an open window, red pen resting beside her hand, viewed from behind

Tô vẽ là cách nhanh nhất để làm một câu chuyện người tốt có thật trở nên khó tin. Khi bài viết toàn những chữ như "tấm lòng bao la", "không quản ngày đêm", "hy sinh thầm lặng cả cuộc đời", người đọc không thấy một con người mà thấy một bài văn mẫu. Người quen của nhân vật đọc thì ngượng thay, còn nhân vật thì thường không dám chia sẻ bài viết về chính mình.

Bài này dành cho người đã có câu chuyện và đã được phép viết, giờ muốn viết sao cho thật. Nội dung gồm những kiểu tô vẽ hay gặp, cách sửa từng kiểu, và một bài tập sửa đoạn văn cụ thể. Mọi nhân vật trong bài là ví dụ giả định.

Tô vẽ làm hại ai

Người chịu thiệt đầu tiên là chính nhân vật. Khi bài viết biến một người bình thường thành thánh nhân, mọi người xung quanh bắt đầu nhìn họ bằng con mắt khác. Một sai sót nhỏ sau đó, như lỡ cáu với khách hay từ chối giúp một lần, trở thành chuyện "hoá ra cũng chỉ thế". Người làm việc tốt vốn không đòi hỏi gì bỗng phải sống cho đúng với hình ảnh mà người khác vẽ ra.

Người chịu thiệt thứ hai là người đọc. Khi mọi bài về người tốt đều cùng một giọng ca ngợi, người đọc dần chai đi, lướt qua mà không dừng. Tệ hơn, họ bắt đầu nghĩ việc tốt là thứ chỉ những người phi thường mới làm được, trong khi điều đáng lan toả nhất lại là: người bình thường, có lúc mệt, có lúc ngại, vẫn làm.

Người thứ ba là những người tốt khác. Khi chuẩn mực trên giấy quá cao, những việc tốt nhỏ trở nên "không đáng kể", và người làm chúng không ai biết tới. Viết thật giúp hạ chuẩn đó xuống mức con người, để nhiều người thấy mình cũng làm được.

Cuối cùng là người viết. Một bài viết bị phát hiện thêm thắt, dù chỉ một chi tiết, làm người đọc nghi ngờ cả những gì đúng. Uy tín của người viết, của bản tin hay trang cộng đồng, mất đi nhanh hơn nhiều so với lúc gây dựng.

Những kiểu tô vẽ hay gặp và cách sửa

Bảng dưới liệt kê các kiểu tô vẽ phổ biến trong bài viết về người tốt, kèm một câu ví dụ và hướng sửa. Đem bản nháp của bạn ra so, đánh dấu chỗ trùng.

Kiểu tô vẽCâu ví dụHướng sửa
Tính từ chồng tính từChị là người phụ nữ hiền hậu, nhân ái, giàu đức hy sinhThay bằng một việc chị làm khiến bạn nghĩ tới những chữ đó
Tuyệt đối hoáChưa bao giờ chú từ chối aiHỏi lại nhân vật; thường câu thật là "hầu như ai nhờ chú cũng giúp"
Phóng đại số liệuHàng nghìn người đã được bà cưu mangGhi con số đã kiểm, hoặc dùng mô tả như "nhiều người trong xóm"
Gán động cơ cao cảAnh làm tất cả vì một lý tưởng sống đẹpDùng lời của chính nhân vật về lý do, kể cả khi rất đời thường
Cảnh tưởng tượngĐôi mắt ánh lên niềm hạnh phúc khi thấy em bé nở nụ cườiChỉ tả điều bạn thấy hoặc được kể lại cụ thể
Kết luận đạo lýCâu chuyện là bài học quý cho mỗi chúng taKết bằng một hình ảnh hoặc câu nói, để người đọc tự rút ra
Ẩn dụ sáoMột đoá hoa đẹp giữa đời thườngBỏ hẳn; nếu cần so sánh, chọn hình ảnh gắn với chính nhân vật

Không cần sửa hết mọi tính từ. Một hai chữ đặt đúng chỗ, sau khi người đọc đã thấy đủ việc làm, vẫn có sức nặng. Vấn đề chỉ là khi tính từ đứng thay cho việc làm.

Ít tính từ, nhiều động từ

Cách sửa bài viết sến hiệu quả nhất là chuyển trọng tâm từ tính từ sang động từ. Tính từ là lời phán xét của người viết; động từ là việc nhân vật làm. Người đọc tin việc làm hơn tin lời phán xét.

Ví dụ giả định về một cô lao công ở Quảng Ninh. Bản sến: "Cô Lan là người lao công tận tuỵ, luôn hết lòng vì môi trường xanh sạch đẹp và vô cùng yêu thương các em học sinh." Bản sửa: "Cô Lan đến trường lúc năm rưỡi, quét xong sân trước khi xe đưa đón đầu tiên tới. Thùng đồ cô để ở phòng kho có thêm một hộp băng cá nhân và mấy cái kẹp tóc, vì học sinh lớp một hay chạy tới tìm cô khi ngã hay xổ tóc."

Bản sửa dài hơn một chút, nhưng người đọc thấy được cô Lan. Hộp băng cá nhân và mấy cái kẹp tóc nói về sự quan tâm của cô rõ hơn mọi chữ "yêu thương".

Khi viết, thử tự hỏi với mỗi câu: câu này có ai làm gì không? Nếu câu chỉ có chủ ngữ và một loạt tính từ, đó là câu cần sửa. Nếu câu có người, có hành động, có đồ vật, có thời gian, đó là câu đứng được.

Một mẹo khác: đọc to đoạn văn như đang kể cho một người bạn nghe ở quán nước. Chỗ nào bạn thấy ngượng miệng, không ai nói chuyện như thế ngoài đời, đó thường là chỗ đang tô vẽ.

Để người tốt là người bình thường

Người tốt ngoài đời có tính xấu, có ngày mệt, có lúc nghi ngờ chính việc mình làm. Một bài viết dám giữ lại những điều đó, khi nhân vật đồng ý, thường cảm động hơn bài chỉ có điều tốt.

Ví dụ giả định về một ông cụ ở Nghệ An mười năm nay vá đường ổ gà trước cổng làng. Bài sến sẽ viết ông "không quản nắng mưa". Bài thật có thể viết rằng có mùa mưa ông bỏ dở hai tuần vì đau lưng, vợ ông cằn nhằn mãi chuyện tốn tiền mua đá, và ông thừa nhận có lần định thôi vì xe tải cứ cán hỏng. Rồi ông lại làm tiếp. Chính đoạn "định thôi" khiến việc ông quay lại có ý nghĩa.

Giữ khuyết điểm không có nghĩa là bêu xấu. Chỉ giữ những gì liên quan tới câu chuyện và được nhân vật đồng ý. Một tật hay quên, một tính nóng nảy, một nỗi lo về tiền bạc làm người đọc thấy gần. Chuyện riêng tư như mâu thuẫn gia đình, bệnh tật, nợ nần thì không cần thiết và nên bỏ.

Một chi tiết hay bị bỏ qua là lợi ích nhân vật tự nhận được từ việc tốt. Nhiều người nói thật rằng họ làm vì thấy vui, vì có việc để làm khi nghỉ hưu, vì được người trong xóm chào hỏi. Những lý do đó không làm việc tốt kém đi. Ngược lại, chúng cho người đọc thấy làm việc tốt không đòi hỏi phải hy sinh tất cả.

Không đẩy người khác xuống để nâng người tốt lên

Một kiểu tô vẽ khó nhận ra là tạo tương phản: để nhân vật nổi bật, người viết cho những người xung quanh trở nên vô cảm. "Giữa dòng người hờ hững đi qua, chỉ có anh dừng lại." Có thể đúng, nhưng thường người viết không biết những người kia nghĩ gì, có ai đã gọi điện báo hay không, có ai vội vì việc gấp.

Tương phản kiểu này có hai cái hại. Một là nó không công bằng với những người bị vẽ thành hờ hững, có khi họ chính là người đọc bài. Hai là nó đẩy câu chuyện sang hướng phán xét xã hội, khiến phần bình luận biến thành nơi than thở "lòng người bây giờ", thay vì nói về việc tốt.

Tương tự, tránh so sánh nhân vật với một nhóm người cụ thể: người trẻ, người giàu, người thành phố, cơ quan chức năng. "Trong khi chính quyền chưa làm gì thì một bà cụ đã..." là kiểu câu dễ kéo bài viết vào tranh cãi không cần thiết, và thường không đủ thông tin để khẳng định.

Câu chuyện đủ hay thì tự đứng được mà không cần ai làm nền. Nếu bạn thấy cần một người xấu để người tốt sáng lên, có thể câu chuyện đang thiếu chi tiết về chính người tốt.

Con số và chi tiết: chỉ ghi điều kiểm được

Số năm. Hỏi nhân vật và một người thứ hai. Nếu lệch, ghi theo mức thấp hơn hoặc dùng "hơn mười năm" thay vì con số chính xác bạn không chắc.

Số người được giúp. Hầu như không ai đếm. Tránh những con số tròn kiểu "hàng trăm", "hàng nghìn" nếu không có cơ sở. Một mô tả như "gần như mọi nhà trong ngõ" thật hơn một con số đoán.

Số tiền. Nếu nhân vật bỏ tiền túi, chỉ nêu khi họ đồng ý và khi con số có ý nghĩa với câu chuyện. Nhiều người không muốn ai biết họ đã chi bao nhiêu.

Lời nói. Chỉ đặt trong ngoặc kép những câu bạn chắc chắn nhân vật đã nói. Không "biên tập lại cho hay" lời của người khác.

Cảm xúc. Chỉ viết cảm xúc nhân vật tự kể ("chú bảo lúc đó run cả tay") hoặc điều bạn quan sát được ("chú im một lúc rồi mới nói tiếp"). Không đoán cảm xúc bên trong.

Kết quả. Nếu việc tốt dẫn tới một kết quả, như em học sinh đỗ đại học hay người bị nạn qua khỏi, kiểm lại với người trong cuộc. Đừng tự viết kết thúc có hậu khi chưa biết.

Bài tập: sửa một đoạn văn sến

Đoạn gốc, ví dụ giả định: "Giữa cái nắng như đổ lửa của miền Tây, có một người đàn ông lặng lẽ mang trong mình trái tim bao la. Hơn hai mươi năm qua, chú Tư đã không quản ngại khó khăn, hy sinh hạnh phúc riêng để chở miễn phí hàng nghìn học sinh nghèo qua sông. Nụ cười hiền hậu của chú là món quà vô giá cho bao thế hệ học trò."

Đọc lại và đặt câu hỏi: nắng như đổ lửa có liên quan gì không, hay chỉ để tạo không khí? "Trái tim bao la" do ai nói? Hai mươi năm đã kiểm chưa? "Hy sinh hạnh phúc riêng" cụ thể là gì, chú có đồng ý cho kể không? "Hàng nghìn" có ai đếm? Nụ cười của chú là món quà theo lời ai?

Sau khi hỏi lại nhân vật và hai người trong ấp, đoạn sửa có thể là: "Chú Tư chở đò ở bến này từ hồi con gái út của chú còn đi học, chú tính ra cũng ngót hai chục năm. Học sinh qua sông chú không lấy tiền. Chú bảo hồi đầu là vì mấy đứa nhỏ trong ấp nhà nghèo, sau thành quen, đứa nào mặc đồng phục bước xuống đò là chú khỏi hỏi. Mùa nước lớn, chú đi chậm hơn và bắt tụi nhỏ mặc áo phao, đứa nào cãi là chú cho đứng lại trên bờ."

Bản sửa không có chữ nào ca ngợi, nhưng có thời gian được nhân vật tự ước, có lý do rất đời, có một chi tiết cho thấy chú nghiêm khắc vì an toàn của học trò. Người đọc tự thấy quý chú Tư, và chú Tư đọc bài về mình không phải ngượng.

Câu hỏi thường gặp

Viết thật như vậy có làm bài kém cảm động không?

Thường là ngược lại. Người đọc bị chạm bởi chi tiết cụ thể và con người thật, không phải bởi tính từ. Bài viết thật có thể ít câu hoa mỹ hơn nhưng được đọc tới cuối và được nhớ lâu hơn.

Nhân vật muốn bài viết khen mình nhiều hơn thì làm thế nào?

Hiếm gặp, nhưng nếu có, có thể giải thích rằng bài viết kể việc làm sẽ thuyết phục người đọc hơn. Nếu họ vẫn muốn, hãy cân nhắc liệu bài viết còn là câu chuyện người tốt hay đã thành lời tự giới thiệu, và bạn có muốn đứng tên bài đó không.

Có nên dùng ca dao, câu nói nổi tiếng trong bài viết về người tốt không?

Dùng rất ít, và chỉ khi nó thật sự hợp. Một câu ca dao đặt ở đầu bài để mở không khí thường làm bài thêm giống văn mẫu. Lời nói của chính nhân vật gần như luôn tốt hơn mọi câu trích dẫn.

Viết cho trẻ đọc thì có cần ca ngợi nhiều hơn không?

Không. Trẻ cũng cần thấy người tốt là người bình thường để hiểu rằng mình làm được. Với trẻ, dùng câu ngắn, kể việc cụ thể, và để trẻ tự nói điều trẻ thích ở nhân vật thay vì kết bằng bài học.

Làm sao biết bài của mình còn sến không?

Đưa cho một người không quen nhân vật đọc, hỏi họ nhớ được chi tiết nào. Nếu họ chỉ nhớ "người đó tốt lắm" mà không kể lại được việc gì, bài còn nặng tính từ. Đọc to cũng giúp phát hiện những câu không ai nói ngoài đời.

Có thể dùng AI để làm bài bớt sến không?

Có thể nhờ AI chỉ ra những câu nhiều tính từ hay sáo, nhưng đừng để nó viết lại cả bài, vì nó dễ thay một kiểu sáo bằng kiểu khác. Nếu dán bài vào công cụ AI, che tên và chi tiết riêng của nhân vật trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138