Thấy một người có vẻ đang bị lừa — đang nghe điện thoại căng thẳng và bị thúc chuyển tiền gấp, bị người lạ dụ dỗ đưa tiền hay giao đồ — hãy lên tiếng nhẹ nhàng nhưng ngay lập tức, đề nghị họ tạm dừng vài phút để gọi lại cho người thân hoặc cơ quan thật, báo nhân viên, bảo vệ nơi đó, và gọi 113 nếu kẻ gian đang có mặt. Không đối đầu trực tiếp với kẻ gian; mục tiêu là cắt được áp lực thời gian mà kẻ lừa đảo đang dựa vào.
Kẻ lừa đảo thắng nhờ một thứ: khiến nạn nhân tin rằng phải làm ngay, làm một mình và không nói với ai. Một người ngoài cuộc bình tĩnh nói một câu đúng lúc có thể phá được cả ba điều đó. Bài viết này đi từ cách nhận ra, cách mở lời, tới việc nên làm nếu đã không kịp. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định; bài không mô tả chi tiết thủ đoạn để tránh bị bắt chước.
Những dấu hiệu cho thấy người bên cạnh đang bị lừa
Đang nghe điện thoại, vẻ mặt hoảng hốt, và liên tục làm theo lời người bên kia. Đứng ở quầy giao dịch, cây rút tiền, tiệm vàng hay cửa hàng điện thoại, tay cầm máy, miệng "dạ, vâng", tay kia lúng túng làm thủ tục. Đặc biệt đáng ngờ khi người đó là người cao tuổi và bên kia xưng là cơ quan nhà nước, ngân hàng hay bệnh viện.
Được dặn giữ bí mật, không được nói với ai, kể cả nhân viên đứng trước mặt. Nếu bạn hỏi mà họ đáp "người ta dặn không được nói", đó gần như chắc chắn là dấu hiệu lừa đảo. Không có cơ quan đàng hoàng nào yêu cầu người dân giấu chuyện với người thân hay nhân viên ngân hàng.
Bị thúc phải làm xong trong vài phút, nếu không sẽ có hậu quả. Doạ bị bắt, doạ khoá tài khoản, doạ người thân đang gặp nạn. Áp lực thời gian là công cụ chính của kẻ gian vì nó không cho nạn nhân suy nghĩ.
Đọc mã xác thực, chuyển tiền tới tài khoản cá nhân lạ, mua thẻ cào số lượng lớn. Đây là những hành động mà người bình thường hiếm khi làm vội vàng giữa đường. Thấy ai đó vừa nghe điện thoại vừa đọc dãy số trên tin nhắn, bạn có quyền nghi ngờ.
Người lạ trực tiếp dụ dỗ, kéo đi chỗ khác, đòi giữ hộ đồ. Ở bến xe, nhà ga, cổng bệnh viện, có khi kẻ gian không gọi điện mà có mặt bằng xương bằng thịt. Họ thường đi theo nhóm, nói nhanh, chen vào giữa nạn nhân và người đi cùng.
Vì sao người đang bị lừa thường không nghe ai
Người ngoài nhìn vào thấy rõ ràng là lừa, nhưng người trong cuộc lúc đó đang sợ hãi thật sự. Họ vừa được thông báo mình dính vào một vụ án, con mình đang cấp cứu, hay tài khoản sắp bị phong toả. Nỗi sợ đó làm não bộ thu hẹp lại, chỉ tập trung vào việc làm theo chỉ dẫn để thoát khỏi nguy cơ. Lý lẽ "đây là lừa đảo đấy" lúc này rất khó lọt tai.
Kẻ gian còn chủ động dặn trước: "sẽ có người tìm cách ngăn cản, đó là đồng phạm", "nhân viên ngân hàng hỏi thì nói là chuyển cho người nhà". Vì vậy khi bạn lên tiếng, người bị lừa có thể khó chịu, thậm chí gắt lên. Đó không phải vì họ không biết điều, mà vì kịch bản đã chuẩn bị họ cho đúng phản ứng đó.
Hiểu điều này giúp bạn chọn cách nói. Đừng tranh luận ai đúng ai sai. Đừng nói "bác bị lừa rồi" như một lời phán. Thay vào đó, đưa ra một đề nghị nhỏ, dễ chấp nhận: tạm dừng năm phút, gọi lại cho một người thân, hỏi nhân viên một câu. Một đề nghị nhỏ dễ được đồng ý hơn một lời khẳng định lớn.
Câu mở lời giúp người kia dừng lại
Những câu dưới đây có điểm chung: không buộc tội, không giảng giải, chỉ mở ra một khoảng dừng. Chọn câu phù hợp với người và hoàn cảnh:
- "Bác ơi, cháu xin lỗi chen vào. Cháu thấy bác đang vội, bác cúp máy năm phút gọi cho con bác hỏi lại xem đã, có gì cháu đứng đây chờ cùng."
- "Chị ơi, người ta có dặn chị không được nói với ai không? Nếu có thì chị cẩn thận nhé, cơ quan thật không bao giờ dặn vậy."
- "Anh thử cúp máy rồi tự gọi lại tổng đài in trên thẻ ngân hàng xem họ có nói giống vậy không. Mất một phút thôi."
- "Cô ơi, nhân viên ở đây có thể giúp kiểm tra cho cô, cô hỏi họ một câu trước khi chuyển nhé."
- Với người nước ngoài, người không rành tiếng: chỉ vào điện thoại, lắc đầu, ra hiệu dừng lại và chỉ về phía nhân viên, bảo vệ.
Giọng nói càng bình tĩnh, càng giống người quen hỏi han, càng dễ được nghe. Nếu người kia vẫn nhất quyết làm, chuyển sang báo nhân viên hoặc bảo vệ ở đó thay vì tiếp tục thuyết phục.
Ở quầy ngân hàng, cây rút tiền, cửa hàng: từng bước
Ví dụ giả định: chị Ngọc đang xếp hàng ở một quầy giao dịch tại Thái Nguyên, thấy cụ ông phía trước vừa nghe điện thoại vừa đưa tờ giấy ghi số tài khoản lạ cho nhân viên, tay run. Trình tự chị có thể làm:
- Đứng gần, quan sát thêm vài giây xem cụ có đang được thúc giục hay không.
- Nói nhỏ với nhân viên giao dịch điều mình thấy. Nhiều ngân hàng đã có quy trình hỏi lại khách khi thấy dấu hiệu bất thường; nhân viên có thẩm quyền hơn bạn để đề nghị tạm dừng giao dịch.
- Nếu nhân viên đã hỏi mà cụ vẫn vội, mở lời nhẹ nhàng với cụ như các câu ở trên, đề nghị gọi cho người thân.
- Nếu cụ đồng ý, giúp cụ gọi người thân bằng chính máy của cụ, sau khi đã cúp cuộc gọi đang nghe. Không gọi lại số vừa gọi tới.
- Nếu có dấu hiệu kẻ gian ở gần (người lạ đứng ngoài cửa canh chừng, đi theo cụ), báo bảo vệ và gọi 113.
- Ở lại một chút cho tới khi cụ bình tĩnh hoặc người nhà tới. Không cần hỏi chi tiết về số tiền hay tài khoản của cụ.
Khi kẻ gian có mặt trực tiếp
Một số kiểu lừa không qua điện thoại mà diễn ra ngay trên vỉa hè, bến xe, cổng bệnh viện: người lạ chặn đường bắt chuyện, nhóm vài người diễn kịch quanh nạn nhân, người tự xưng là cán bộ đòi kiểm tra đồ. Ở những tình huống này, an toàn của bạn là điều đầu tiên. Đừng xông vào giằng co hay chỉ mặt kẻ gian; họ thường đi theo nhóm và có thể phản ứng mạnh.
Cách an toàn hơn là tiếp cận nạn nhân như một người quen: "Ơ, chị ơi, chị ra đây em hỏi chút." Kéo nạn nhân ra khỏi vòng vây bằng một lý do tự nhiên thường hiệu quả hơn đối đầu. Đồng thời báo bảo vệ, nhân viên nhà ga, chủ hàng quán gần đó, và gọi 113 với mô tả ngắn gọn: địa điểm, số người, đặc điểm dễ nhận ra.
Nếu có thể ghi nhớ đặc điểm, biển số xe hay hướng chạy, hãy ghi nhớ hoặc ghi lại để báo công an. Nếu muốn quay video làm bằng chứng, quay từ xa, kín đáo, và chỉ giao cho công an, không đăng lên mạng kèm hình ảnh nạn nhân. Đăng lên mạng hình ảnh người bị lừa với lời chê họ dại dột là một vết thương thứ hai cho họ.
Đã ngăn được rồi: ở lại thêm vài phút
Khi người kia đã cúp máy và đồng ý gọi cho người thân, việc chưa hẳn đã xong. Kẻ gian thường gọi lại liên tục, đổi số, đổi giọng, có khi đóng vai "cấp trên" để trấn an rằng mọi thứ hợp pháp. Người vừa thoát khỏi một cú lừa đang rất bối rối, và một cuộc gọi nữa có thể kéo họ quay lại kịch bản cũ.
Nếu được, ở lại cùng họ thêm vài phút cho tới khi người thân nghe máy hoặc tới nơi. Gợi ý họ không bắt máy những số lạ trong lúc này, hoặc để chế độ im lặng. Nếu họ đã lỡ đọc mã xác thực hay cung cấp thông tin tài khoản, nhắc họ gọi ngay tổng đài chính thức của ngân hàng để khoá hoặc đổi mật khẩu, dù chưa thấy tiền bị trừ.
Khuyên họ trình báo công an cấp xã kể cả khi chưa mất đồng nào. Mỗi lần trình báo giúp cơ quan chức năng nắm được số điện thoại, kịch bản đang lưu hành, từ đó cảnh báo cho người khác. Ví dụ giả định: cụ ông ở Thái Nguyên trong câu chuyện trên, sau khi người con tới, đã cùng con ra công an phường kể lại, và số điện thoại kẻ gian được ghi nhận. Một buổi sáng xếp hàng ở ngân hàng, nhờ một người lạ chịu mở lời, đã không trở thành một mất mát lớn.
Nếu tiền đã chuyển đi
Đôi khi bạn chỉ phát hiện ra khi mọi thứ đã xong. Vẫn còn nhiều việc giúp được, và làm càng sớm càng tốt:
- Gọi ngay tổng đài chính thức của ngân hàng bên chuyển (số in trên thẻ hoặc trong ứng dụng ngân hàng) để báo lừa đảo, đề nghị hỗ trợ xử lý giao dịch. Mỗi phút đều quan trọng.
- Trình báo công an: gọi 113 hoặc tới công an cấp xã gần nhất. Mang theo điện thoại, biên lai giao dịch, tin nhắn, số điện thoại kẻ gian đã gọi.
- Không xoá gì cả: tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, ảnh chụp màn hình đều là bằng chứng.
- Cảnh giác lần hai: sau khi bị lừa, nạn nhân hay nhận được cuộc gọi tự xưng "có thể lấy lại tiền giúp" và đòi phí. Đó thường là lừa đảo tiếp.
- Báo cho người thân của nạn nhân, nhất là khi nạn nhân là người cao tuổi sống một mình, để có người ở cạnh họ những ngày sau.
- Về quyền lợi và thủ tục cụ thể, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Đừng trách nạn nhân. Họ đã đủ xấu hổ và sợ hãi. Câu "ai cũng có thể bị, kẻ gian giờ tinh vi lắm" có ích hơn mọi lời phân tích.
Câu hỏi thường gặp
Lỡ lên tiếng mà hoá ra người ta không bị lừa thì sao?
Thì bạn chỉ mất một lời xin lỗi. Một câu hỏi lịch sự kiểu "chị có chắc không, cần gì em đứng chờ cùng" không xúc phạm ai. Phần lớn người được hỏi sẽ hiểu bạn có ý tốt. So với khả năng một người mất cả khoản tiết kiệm, sự ngượng ngùng đó không đáng kể.
Người bị lừa gắt lên, bảo bạn đừng xen vào thì làm gì?
Đừng cãi. Chuyển sang báo nhân viên, bảo vệ nơi đó hoặc gọi 113 nếu thấy rõ dấu hiệu lừa đảo. Người đang bị lừa thường đã được kẻ gian dặn trước sẽ có người ngăn cản. Bạn đã làm phần của mình bằng một lời nhắc; phần tiếp theo để người có thẩm quyền xử lý.
Có nên giật điện thoại của người đang bị lừa không?
Không nên. Hành động mạnh dễ khiến người kia hoảng, hiểu lầm bạn là kẻ gian, và có thể gây xô xát. Đề nghị họ cúp máy, nhờ nhân viên can thiệp, hoặc gọi người thân của họ là cách an toàn hơn. Chỉ có người có thẩm quyền mới nên can thiệp mạnh hơn.
Thấy người khác bị lừa trên mạng, như nhóm chat, bình luận, thì có nên lên tiếng không?
Có thể nhắn riêng cho người đó một lời nhắc lịch sự, khuyên họ gọi lại cho người quen qua số điện thoại đã biết trước khi chuyển tiền. Báo cáo tài khoản lừa đảo với nền tảng. Tránh tranh cãi công khai dưới bình luận vì kẻ gian có thể dùng nhiều tài khoản phản bác.
Có bị liên luỵ gì khi làm chứng cho một vụ lừa đảo không?
Cung cấp thông tin cho công an là việc tốt và thường không gây rắc rối gì cho người làm chứng. Bạn có thể đề nghị giữ kín thông tin cá nhân nếu lo ngại. Nếu có thắc mắc về quyền và nghĩa vụ khi làm chứng, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc hỏi thẳng cán bộ tiếp nhận.
Làm sao giúp cha mẹ già nhà mình không bị lừa kiểu này?
Nói chuyện với cha mẹ trước khi chuyện xảy ra: không cơ quan nào làm việc qua điện thoại rồi bắt chuyển tiền, gặp chuyện gấp thì cúp máy và gọi lại cho con. Thống nhất một câu hỏi bí mật trong gia đình để xác minh. Nhắc lại đều đặn, không chỉ một lần.