Một ngân sách cho đi là khoản gia đình dành riêng cho từ thiện trong năm, quyết định lúc bình tĩnh, sau khi đã lo đủ những khoản thiết yếu; nhờ nó, bạn cho đi đều đặn hơn mà không làm hụt chi tiêu của nhà mình. Không có con số chung cho mọi nhà, chỉ có con số hợp với hoàn cảnh của bạn.
Nhiều gia đình cho đi theo cảm hứng: thấy một lời kêu gọi xúc động thì chuyển ngay, tháng sau lại ngại vì lỡ góp nhiều. Cách đó vẫn là lòng tốt, nhưng thường dồn vào những hoàn cảnh được chia sẻ nhiều nhất và bỏ sót những nơi lặng lẽ. Bài này gợi ý cách lập một ngân sách đơn giản, phù hợp cả với nhà thu nhập vừa phải. Các con số trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao cho đi cũng cần một kế hoạch
Nghe "ngân sách từ thiện" có vẻ khô khan, như thể đang đem tính toán vào chuyện của trái tim. Thực ra kế hoạch giúp trái tim làm việc tốt hơn. Khi đã có một khoản dành sẵn, bạn không phải đắn đo mỗi lần gặp lời kêu gọi, cũng không cảm thấy có lỗi khi từ chối một lời kêu gọi vì khoản của tháng này đã dùng cho nơi khác.
Kế hoạch cũng giúp vợ chồng tránh va chạm. Rất nhiều cuộc cãi nhau nhỏ trong nhà bắt đầu từ chuyện một người chuyển một khoản lớn cho ai đó mà người kia không biết. Khi cả hai đã thống nhất từ đầu năm khoản cho đi là bao nhiêu và ai được quyết đến mức nào, chuyện này trở nên nhẹ nhàng.
Cuối cùng, kế hoạch giúp bạn nhìn lại. Sau một năm, bạn biết mình đã cho đi bao nhiêu, cho những ai, qua kênh nào, kênh nào báo lại chu đáo. Đó là thông tin quý để năm sau cho đi khôn ngoan hơn.
Một ngân sách cũng giúp bạn chủ động hơn trước áp lực xã hội. Khi bạn bè, đồng nghiệp rủ góp liên tục, bạn có thể trả lời thật lòng rằng khoản cho đi của nhà mình năm nay đã có kế hoạch, mà không phải viện cớ hay cảm thấy mình kém tử tế.
Cho đi bao nhiêu là vừa
Sau các khoản thiết yếu, không phải trước. Ăn ở, học hành của con, thuốc men, khoản trả nợ đến hạn và một khoản dự phòng cho lúc ốm đau cần được lo trước. Khoản cho đi lấy từ phần còn lại.
Không vay để làm từ thiện. Lòng tốt không nên đẩy gia đình vào nợ nần. Nếu tháng này không còn dư, góp thời gian, góp hiện vật đúng nhu cầu hoặc chỉ cần chia sẻ thông tin đáng tin cũng là cho đi.
Chọn mức mình giữ được lâu. Một khoản nhỏ đều đặn mỗi tháng thường có ích hơn một khoản lớn rồi bỏ dở. Ví dụ giả định: một gia đình ở Lâm Đồng đặt mức cho đi bằng khoảng tiền một bữa ăn ngoài mỗi tuần và duy trì được nhiều năm.
Điều chỉnh theo hoàn cảnh. Năm thu nhập tốt có thể tăng, năm khó khăn có thể giảm hoặc tạm dừng. Không ai có quyền đòi hỏi bạn phải cho đi đều như nhau mỗi năm.
Không so với người khác. Mỗi nhà một hoàn cảnh. Con số người khác công khai trên mạng không phải thước đo cho lòng tốt của bạn.
Chia ngân sách thành vài phần
Một cách chia đơn giản là tách khoản cho đi thành ba hoặc bốn phần với mục đích khác nhau. Tỉ lệ trong bảng chỉ là ví dụ giả định để hình dung, mỗi nhà tự điều chỉnh.
| Phần | Mục đích | Ví dụ giả định về tỉ lệ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cố định | Góp đều cho một hai nơi bạn đã tin tưởng | Khoảng một nửa | Ưu tiên nơi công khai đều đặn |
| Khẩn cấp | Thiên tai, lời kêu gọi gấp đã kiểm tra | Khoảng một phần tư | Giữ sẵn, không dùng hết sớm |
| Gần nhà | Hàng xóm, đồng nghiệp, người quen gặp chuyện | Khoảng một phần năm | Giúp tế nhị, trao tận tay |
| Cả nhà cùng chọn | Một việc tốt các thành viên cùng quyết định | Phần còn lại | Dịp để con trẻ tham gia |
Phần khẩn cấp là phần hay bị dùng hết sớm nhất. Nếu đến giữa năm đã cạn, đó là tín hiệu nên xem lại cách mình phản ứng với những lời kêu gọi, chứ không nhất thiết là phải rút thêm từ chi tiêu của nhà.
Chọn nơi nhận cho phần cố định
Phần cố định là phần bạn góp đều đặn, nên đáng để dành thời gian chọn kỹ. Một cách làm là bắt đầu từ điều gia đình mình quan tâm: có nhà quan tâm chuyện học của trẻ vùng khó vì bố mẹ từng là học sinh nghèo, có nhà gắn với người bệnh vì từng chăm người thân nằm viện lâu ngày, có nhà muốn giúp người già neo đơn trong chính phường mình. Khi có một sợi dây gắn bó, bạn sẽ theo dõi kỹ hơn và giữ được lâu hơn.
Sau đó, chọn một hai kênh đã qua bước kiểm tra: có người đứng tên, có tài khoản tách bạch, có công khai thu chi đều đặn. Với kênh góp hằng tháng, hãy đọc ít nhất một bảng công khai của năm trước trước khi bắt đầu. Trang có bài riêng về những câu hỏi nên đặt ra trước khi góp cho một nhóm thiện nguyện và cách đọc sao kê.
Đừng chia phần cố định ra quá nhiều nơi. Góp đều cho một hai kênh giúp họ lập kế hoạch dài hạn, và giúp bạn đủ sức theo dõi xem tiền của mình đã làm được gì sau một năm.
Cả nhà cùng quyết định
Ngân sách cho đi là việc chung của gia đình, không phải quyết định riêng của một người. Vài bước để cả nhà cùng tham gia mà không biến nó thành cuộc họp nặng nề.
- Đầu năm, vợ chồng ngồi lại thống nhất tổng khoản cho đi và cách chia phần.
- Thống nhất mức mà mỗi người được tự quyết không cần hỏi, và mức phải bàn với nhau.
- Cho con trẻ tham gia chọn một việc tốt trong phần "cả nhà cùng chọn", phù hợp lứa tuổi, không biến nó thành cuộc thi ai làm được nhiều hơn.
- Giữa năm xem lại một lần: đã dùng bao nhiêu, phần nào còn, có nơi nào cần điều chỉnh.
- Cuối năm cùng nhìn lại sổ cho đi, nói chuyện về những nơi đã góp mà không cần khoe với ai.
Con trẻ học lòng tốt qua việc nhìn bố mẹ cân nhắc, lựa chọn, chứ không qua những lời giảng. Chuyện dạy trẻ lòng tốt theo lứa tuổi được bàn kỹ ở phần riêng của trang.
Ghi sổ cho đi
Một cuốn sổ nhỏ hoặc một trang bảng tính là đủ. Ghi chép không phải để tính công mà để nhìn lại và theo dõi.
- Ngày, nơi nhận hoặc kênh quyên góp, số tiền hoặc hiện vật.
- Mục đích: cứu trợ, học bổng, bệnh nhân, hàng xóm.
- Phần ngân sách đã dùng: cố định, khẩn cấp, gần nhà hay cả nhà cùng chọn.
- Kênh đó có công khai kết quả không, công khai khi nào.
- Ghi chú ngắn sau đợt: tiền đến nơi chưa, có gì cần rút kinh nghiệm.
- Giữ ảnh biên lai chuyển tiền trong một thư mục riêng.
Sổ cho đi là chuyện riêng của gia đình. Không cần đăng lên mạng, không cần cho ai xem. Nhưng khi có người hỏi tiền đã đi về đâu, hay khi chính bạn muốn kiểm tra một kênh có giữ lời hứa không, cuốn sổ trả lời ngay.
Nếu không quen ghi chép, có thể dùng chính lịch sử chuyển khoản của ngân hàng làm sổ: mỗi lần góp, ghi nội dung chuyển khoản theo một cách thống nhất để sau này lọc ra dễ dàng. Cuối năm chỉ cần lọc theo nội dung ấy là có ngay danh sách những lần cho đi.
Khi gặp lời kêu gọi ngoài kế hoạch
Có những lời kêu gọi đến bất ngờ và chạm đúng vào lòng bạn: một đứa trẻ cần mổ gấp, một người quen gặp tai nạn. Kế hoạch không có nghĩa là phải từ chối. Nó chỉ giúp bạn tự hỏi vài câu trước khi chuyển: khoản này lấy từ phần nào, có làm hụt chi tiêu của nhà không, lời kêu gọi đã được kiểm tra chưa.
Một thói quen có ích là đợi một đêm trước khi góp khoản lớn ngoài kế hoạch. Những lời kêu gọi thật vẫn còn đó sau một đêm, còn những lời kêu gọi dựa vào sự vội vàng thì thường lộ ra điểm đáng ngờ. Nếu thật sự gấp, góp một phần nhỏ ngay và phần còn lại sau khi đã tìm hiểu kỹ.
Nếu bạn quyết định vượt ngân sách vì một hoàn cảnh đặc biệt, hãy nói với người cùng quản lý tiền trong nhà và ghi vào sổ. Vượt một lần có lý do rõ ràng thì không sao; vượt thường xuyên thì nên xem lại mức ngân sách cho thực tế hơn.
Cho đi khi thu nhập giảm
Có những năm làm ăn khó khăn, mất việc, người nhà ốm. Lúc đó, việc tạm dừng hoặc giảm khoản cho đi là hoàn toàn bình thường. Lo cho gia đình mình không phải là ích kỷ; một gia đình vững vàng mới có thể giúp người khác lâu dài.
Trong những năm ấy, lòng tốt vẫn có nhiều cách thể hiện không cần tiền: đi thăm người ốm trong khu phố, giúp hàng xóm trông con một buổi, góp sức trong một đợt dọn vệ sinh, chia sẻ thông tin đúng về một kênh quyên góp đáng tin cho người khác. Những việc đó không có trong sổ ngân sách nhưng vẫn là cho đi.
Khi hoàn cảnh khá lên, bạn quay lại mức cũ dần dần. Không cần bù lại những năm đã giảm. Lòng tốt không phải món nợ phải trả đủ.
Nếu bạn đang góp đều cho một nhóm hay một chương trình mà phải tạm dừng, nên nhắn cho họ một lời ngắn. Họ sẽ biết để điều chỉnh kế hoạch, và bạn cũng không phải ngại ngùng khi quay lại sau này.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình thu nhập thấp có nên lập ngân sách từ thiện không?
Có thể lập với một khoản nhỏ phù hợp, hoặc chưa lập nếu chi tiêu thiết yếu còn chật vật. Cho đi bằng thời gian, công sức và sự quan tâm cũng là cách làm việc tốt không kém phần ý nghĩa.
Nên cho đi theo phần trăm thu nhập hay theo số tiền cố định?
Không có cách nào đúng cho mọi nhà. Phần trăm tự điều chỉnh theo thu nhập, còn số cố định dễ nhớ và dễ giữ. Chọn cách nào gia đình bạn thấy dễ duy trì lâu dài là được.
Vợ chồng không thống nhất được mức cho đi thì làm gì?
Bắt đầu từ mức thấp hơn mà cả hai đồng ý, thống nhất mức mỗi người được tự quyết, rồi xem lại sau vài tháng. Mục tiêu là cho đi thoải mái chứ không phải để một người phải chiều người kia.
Có nên cho trẻ biết số tiền gia đình dành cho từ thiện không?
Tuỳ lứa tuổi. Với trẻ lớn, cho con tham gia chọn một việc tốt và biết khoản dành cho việc đó giúp con hiểu giá trị của sự cân nhắc. Tránh biến việc này thành so sánh hay thi đua.
Có cần giữ biên lai các khoản quyên góp không?
Nên giữ, ít nhất là ảnh biên lai chuyển tiền. Biên lai giúp bạn đối chiếu khi kênh quyên góp công khai kết quả và trả lời được khi người trong nhà hỏi tiền đã đi về đâu.