Gặp một người cao tuổi có vẻ lạc đường, hãy chậm rãi bắt chuyện, ở cạnh họ ở nơi an toàn, tìm manh mối liên lạc người nhà trên người họ (khi được đồng ý), và gọi 113 hoặc nhờ công an cấp xã nếu không tìm được ai; gọi 115 nếu họ có dấu hiệu mệt lả, ngã hay khó thở. Đừng tự chở họ đi tìm nhà theo trí nhớ của họ, vì trí nhớ ấy có khi là căn nhà của hai mươi năm trước.
Ở nhiều khu phố, chuyện một cụ ông, cụ bà đi bộ ra khỏi nhà rồi không nhớ đường về không còn hiếm. Có người bị sa sút trí nhớ, có người chỉ bối rối vì khu phố thay đổi quá nhanh. Người đi đường dừng lại năm phút có thể là khác biệt giữa một buổi chiều hú vía và một đêm cả gia đình đi tìm. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Dấu hiệu một người cao tuổi đang lạc
Đi qua đi lại một đoạn đường, dừng ở ngã tư rất lâu. Người biết đường thường đi một mạch. Người lạc dừng lại, nhìn quanh, có khi quay ngược lại đúng chỗ vừa đi qua.
Ăn mặc không hợp hoàn cảnh. Mặc đồ ngủ, đi dép trong nhà ra đường lớn, mặc áo mỏng giữa trời lạnh hay đội nắng giữa trưa không mũ. Đây thường là dấu hiệu người đó rời nhà mà không định đi xa.
Hỏi đường tới một nơi không còn tồn tại hoặc nói chuyện lẫn thời gian. Ví dụ giả định: cụ bà ở Hải Phòng hỏi đường về "trường cấp hai đón cháu" trong khi cháu cụ đã đi làm từ lâu. Đây là dấu hiệu có thể liên quan tới trí nhớ, cần kiên nhẫn hơn bình thường.
Có vẻ sợ hãi, bực bội hoặc ngượng khi bị hỏi. Nhiều người cao tuổi biết mình đang lạc và cảm thấy xấu hổ. Họ hay đáp "không sao, đang đi dạo" dù rõ ràng không ổn. Đừng vì câu đó mà bỏ đi ngay; đứng gần thêm một lúc và hỏi lại nhẹ nhàng.
Bắt chuyện thế nào để không làm họ tự ái
Người cao tuổi lạc đường thường ngại thừa nhận mình lạc. Câu hỏi thẳng "bác bị lạc à" dễ khiến họ phủ nhận rồi đi tiếp. Mở lời bằng một câu tự nhiên hơn: "Bác ơi, trời nắng quá, bác ngồi nghỉ chút cho mát đã", hoặc "Bác đang đi đâu đấy ạ, cháu cũng đi hướng đó". Ngồi xuống cùng họ ở một bậc thềm, quán nước, chỗ có bóng râm sẽ tốt hơn là đứng nói giữa vỉa hè.
Nói chậm, câu ngắn, mỗi lần một câu hỏi. Hỏi tên, hỏi họ sống với ai, con cháu tên gì. Nếu họ trả lời lệch, đừng sửa hay cãi; cứ tiếp tục hỏi theo hướng khác. Gọi họ bằng tên khi đã biết giúp họ thấy được tôn trọng. Đừng nói chuyện về họ với người khác ngay trước mặt họ như thể họ không có ở đó.
Nếu họ muốn đi tiếp, đi cùng một đoạn thay vì giữ lại. Trong lúc đi, quan sát xem họ có biết mình đang đi đâu không. Nhiều khi chỉ sau vài phút trò chuyện, người cao tuổi bình tĩnh lại và nhớ ra một chi tiết quan trọng: tên một ngôi chợ, một cái cây đầu ngõ, tên đứa cháu.
Tìm manh mối liên lạc người nhà
Nhiều gia đình có người già hay quên đã chuẩn bị sẵn thông tin liên lạc. Hỏi trước khi xem đồ của họ: "Bác có mang điện thoại không, cháu gọi giúp cho con bác nhé?" Những chỗ thường có manh mối:
- Điện thoại: danh bạ có tên "con trai", "con gái", "nhà", hoặc cuộc gọi gần nhất. Nhiều máy đơn giản cho người già có nút gọi nhanh. Nhờ họ tự mở, hoặc mở trước mặt họ.
- Vòng tay, dây đeo cổ, thẻ trong túi áo: một số gia đình khâu tên và số điện thoại vào trong cổ áo hoặc để thẻ nhỏ trong túi.
- Ví, túi nhỏ: căn cước có địa chỉ, sổ khám bệnh, đơn thuốc có tên nơi khám. Chỉ xem đủ để tìm cách liên lạc.
- Người quen quanh đó: hỏi các hàng quán gần nhất. Người cao tuổi đi bộ thường không đi quá xa nhà, và người bán hàng trong khu có khi nhận ra.
- Nhóm cư dân khu vực: nếu không có manh mối, có thể đăng bằng chữ mô tả chung (cụ ông khoảng tám mươi tuổi, áo trắng, đang ngồi ở quán nước đầu đường) và nơi đang chờ — không đăng ảnh rõ mặt khi chưa có sự đồng ý.
Từng bước khi không tự tìm được người nhà
Nếu sau mười lăm đến hai mươi phút vẫn không liên lạc được với ai, đừng cố tự đưa họ về theo trí nhớ của họ. Làm theo thứ tự sau:
- Đưa họ tới một chỗ an toàn, mát hoặc ấm tuỳ thời tiết: quán nước, hiên nhà, sảnh một toà nhà có bảo vệ. Mời uống nước.
- Gọi 113 hoặc nhờ người gần đó báo công an cấp xã. Nói rõ địa điểm, đặc điểm người cao tuổi, tên nếu biết. Gia đình đi tìm người thân thường đã báo công an, nên thông tin dễ khớp với nhau.
- Ở lại cùng họ tới khi công an hoặc người nhà tới. Nếu bạn phải đi, giao lại cho chủ quán hay bảo vệ và nói rõ đã báo công an.
- Khi người nhà tới, để người cao tuổi nhận ra họ trước. Hỏi người nhà một vài câu về người già (tên, nơi ở) như một bước xác nhận nhẹ nhàng.
- Kể ngắn cho người nhà bạn gặp ông bà ở đâu, lúc mấy giờ, tình trạng ra sao. Thông tin này giúp gia đình hiểu người thân mình đã đi được bao xa và đi theo hướng nào.
Đừng để người cao tuổi lên xe ôm hay taxi một mình với địa chỉ mà họ đọc ra. Nếu địa chỉ sai hoặc là nhà cũ, họ sẽ bị bỏ xuống ở một nơi xa lạ hơn.
Khi nào cần gọi 115
Lạc đường đôi khi đi kèm vấn đề sức khoẻ cần cấp cứu. Bạn không cần và không nên đoán bệnh, chỉ cần để ý một vài dấu hiệu rõ ràng để gọi 115 sớm: người đó có vẻ mệt lả, vã mồ hôi, khó thở; vừa bị ngã, có vết thương ở đầu hoặc không đứng dậy được; nói đột nhiên khó khăn, méo miệng, yếu tay chân một bên; hoặc lơ mơ, gọi hỏi mà không phản ứng như bình thường.
Khi gọi 115, nói địa điểm trước tiên, rồi đến tình trạng mình thấy. Làm theo hướng dẫn của tổng đài viên trong lúc chờ. Không tự cho người cao tuổi uống thuốc gì, kể cả thuốc trong túi của họ, vì bạn không biết họ đã uống chưa. Nếu họ bị ngã và kêu đau cổ, lưng, đừng cố đỡ họ dậy hay di chuyển; giữ họ nằm yên, che nắng mưa, chờ người có chuyên môn.
Thời tiết cũng là một yếu tố. Một cụ bà đứng giữa trưa nắng gắt hàng giờ, hay một cụ ông mặc phong phanh giữa đêm đông miền Bắc, đều có nguy cơ sức khoẻ dù chưa có dấu hiệu rõ. Ưu tiên đưa họ vào chỗ mát hoặc ấm trước, rồi mới tìm người nhà. Nếu bạn muốn tự tin hơn khi gặp những tình huống như vậy, một lớp sơ cứu cơ bản là khoản đầu tư thời gian xứng đáng.
Sau khi người nhà đến: một vài điều có thể chia sẻ
Gia đình có người cao tuổi đi lạc thường vừa mừng vừa áy náy. Đây không phải lúc giảng giải hay trách họ "sao để ông bà đi một mình". Lời nói dễ chịu nhất là kể lại ngắn gọn và thật: bạn gặp ông bà ở đâu, ông bà vẫn bình tĩnh, đã uống nước. Gia đình sẽ tự biết họ cần làm gì tiếp.
Nếu họ hỏi, bạn có thể chia sẻ vài điều mình để ý trong lúc tìm người nhà: không có số liên lạc nào trên người ông bà, điện thoại hết pin, hay cụ mặc đồ ngủ ra đường. Nhiều gia đình sau lần đó mới khâu thẻ tên vào áo, cho người già đeo vòng tay có số điện thoại, hoặc dặn hàng quán quanh nhà để ý giúp. Những chuyện ấy họ tự quyết, bạn chỉ góp một góc nhìn.
Nếu khu phố bạn có nhiều người cao tuổi sống một mình, việc làm quen với họ và con cháu họ lúc bình thường có giá trị hơn nhiều lần so với giúp lúc khẩn cấp. Biết mặt, biết tên nhau là lớp an toàn tự nhiên nhất mà không công nghệ nào thay được.
Nên và không nên khi đi cùng người cao tuổi đang bối rối
Nhiều phản xạ quen thuộc của người trẻ lại làm người già lạc đường căng thẳng hơn. Bảng dưới đây gom những cặp nên và không nên hay gặp nhất, để bạn đối chiếu nhanh khi đang ở cạnh họ.
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Đi chậm theo nhịp của họ, đi phía ngoài lòng đường | Kéo tay đi nhanh, đi trước rồi ngoái lại giục |
| Hỏi một câu, chờ trả lời rồi mới hỏi tiếp | Hỏi dồn nhiều câu một lúc, hỏi đi hỏi lại khi họ chưa kịp nghĩ |
| Gọi bằng "bác", "ông", "bà" hoặc bằng tên khi đã biết | Gọi trống không, hoặc bàn về họ với người bên cạnh như thể họ không có mặt |
| Để họ cầm đồ của mình, tự lấy điện thoại | Tự lục túi, cầm hộ ví khi chưa được đồng ý |
| Nói điều đang xảy ra: "cháu đang gọi cho con bác" | Im lặng làm việc khiến họ không biết chuyện gì đang diễn ra |
| Chấp nhận khi họ kể chuyện lẫn thời gian | Cãi lại, sửa sai, bảo họ "nhớ nhầm rồi" |
Người cao tuổi bị giảm trí nhớ vẫn cảm nhận rất rõ thái độ của người đối diện. Họ có thể quên bạn nói gì, nhưng nhớ cảm giác được đối xử tử tế hay bị coi như gánh nặng. Ví dụ giả định: một cụ ông ở Huế được người bán nước giữ lại uống trà và trò chuyện suốt nửa giờ trong khi chờ con tới; khi gia đình đến, cụ vẫn vui vẻ chứ không hoảng loạn như lần trước bị một người lạ kéo đi tìm nhà.
Câu hỏi thường gặp
Người già nói nhà ở một địa chỉ rõ ràng, có nên chở về luôn không?
Nên thận trọng. Người bị giảm trí nhớ có thể đọc rất trôi chảy địa chỉ của căn nhà cũ đã chuyển đi từ lâu. Hãy thử gọi người nhà trước, hoặc hỏi hàng quán quanh đó. Nếu không xác nhận được, báo 113 hoặc công an cấp xã để họ cùng xác minh thay vì tự chở đi.
Người già không chịu cho xem điện thoại hay giấy tờ thì sao?
Tôn trọng ý họ. Có thể đề nghị họ tự lấy điện thoại gọi cho con cháu, hoặc đọc tên con cháu để bạn nhờ người quen trong khu hỏi giúp. Nếu vẫn không được, gọi 113 và ở lại cùng họ. Ép xem đồ cá nhân chỉ làm người cao tuổi hoảng và mất lòng tin.
Có nên đăng ảnh người già đi lạc lên mạng để tìm người nhà không?
Chỉ nên đăng bằng chữ mô tả chung và nơi đang chờ, tránh đăng ảnh rõ mặt khi người đó chưa đồng ý hoặc không đủ tỉnh táo để đồng ý. Nếu tình huống kéo dài, để công an cấp xã hỗ trợ việc tìm người thân. Ảnh người già bối rối trên mạng có thể làm tổn thương họ và gia đình.
Gặp người già lạc vào ban đêm, mình là phụ nữ đi một mình thì có nên dừng lại?
Có thể dừng lại ở chỗ sáng đèn, có người qua lại, và gọi 113 để báo thay vì tự đưa người đó đi. An toàn của bạn cũng quan trọng. Nếu không tiện ở lại, nhờ một quán còn mở cửa hoặc bảo vệ toà nhà gần đó trông giúp và báo công an.
Người già bị lạc nhưng không có dấu hiệu gì nguy hiểm, có cần gọi 113 không?
Nếu sau một thời gian ngắn bạn tìm được người nhà thì không cần. Nhưng nếu không liên lạc được ai, gọi 113 là cách nhanh nhất vì gia đình đi tìm người thân thường đã báo công an. Báo sớm giúp hai bên gặp nhau nhanh hơn, không phải làm phiền cơ quan chức năng.
Muốn giúp người già trong khu phố đỡ bị lạc thì có thể làm gì?
Làm quen với các cụ sống gần nhà và con cháu họ, để biết mặt và biết cách liên lạc khi cần. Nếu khu dân cư có nhóm chung, có thể gợi ý danh sách liên lạc khẩn cấp do chính các gia đình tự nguyện đưa vào. Tránh lập danh sách người già kèm bệnh tật công khai vì đó là thông tin riêng tư.