Khi có người gọi báo người thân của bạn gặp nạn và đòi chuyển tiền ngay, hãy làm một việc trước tiên: dập máy và tự gọi lại cho chính người thân đó, hoặc cho người đang ở cạnh họ, theo số bạn đã lưu từ trước. Bệnh viện, trường học, cơ quan chức năng thật không bao giờ bắt bạn chuyển tiền vào tài khoản cá nhân qua một cuộc gọi trước khi cho bạn kiểm tra.
Kiểu lừa này nhắm vào thứ mạnh nhất trong lòng người: nỗi lo cho con cháu, cha mẹ. Bài này giúp bạn nhận ra dấu hiệu, biết làm gì trong mấy phút nghe máy, và lập một quy tắc gọi lại cho cả nhà, nhất là cho ông bà. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định; bài không mô tả chi tiết cách kẻ gian dựng kịch bản.
Kiểu lừa này đánh vào điều gì
Người gọi thường xưng là bác sĩ, điều dưỡng, giáo viên chủ nhiệm, bạn của con, đôi khi là người tự nhận làm ở cơ quan chức năng. Họ báo một tin dữ: con bị tai nạn đang cấp cứu, cháu ngã ở trường phải mổ gấp, người thân bị giữ lại vì gây va chạm. Ngay sau đó là một yêu cầu về tiền, kèm áp lực thời gian rất lớn.
Kịch bản này hiệu quả vì nó tước đi khả năng suy nghĩ của người nghe. Khi nghe tin con mình đang nguy kịch, hiếm ai còn tâm trí để hỏi người gọi là ai, gọi từ đâu. Kẻ gian còn có thể biết vài thông tin thật như tên con, tên trường, lấy từ mạng xã hội, khiến câu chuyện nghe càng đáng tin.
Chính vì nó đánh vào phản xạ chứ không đánh vào lý trí, cách phòng hiệu quả nhất cũng phải là một phản xạ được tập trước: một quy tắc đơn giản mà cả nhà đều biết, để khi hoảng vẫn làm theo được mà không cần suy nghĩ nhiều.
Dấu hiệu của một cuộc gọi đáng ngờ
Một cuộc gọi báo tin dữ thật cũng có thể gấp gáp. Nhưng cuộc gọi lừa thường có từ hai dấu hiệu dưới đây trở lên.
- Đòi chuyển tiền ngay, vào tài khoản đứng tên một cá nhân, trước khi bạn được nói chuyện với người thân hoặc đến nơi.
- Không cho bạn dập máy, giục bạn vừa nghe vừa chuyển, hoặc dặn đừng gọi cho người khác trong nhà "kẻo họ lo".
- Lấy lý do bệnh viện "không cấp cứu khi chưa đóng tiền" hoặc người thân "chỉ được thả khi nộp tiền ngay".
- Không nói rõ tên bệnh viện, khoa, địa chỉ, hoặc nói rồi nhưng né khi bạn bảo sẽ tự đến.
- Giọng người thân, nếu được cho nghe, chỉ vài tiếng khóc hoặc vài câu không rõ, rồi điện thoại bị lấy lại.
- Số gọi đến là số lạ, hoặc là tài khoản mạng xã hội gọi qua ứng dụng thay vì số điện thoại thường.
Nếu cuộc gọi có những dấu hiệu này, khả năng cao đây là kịch bản dựng sẵn. Nhưng ngay cả khi bạn chưa chắc, cách xử lý vẫn giống nhau: không chuyển tiền, tự kiểm qua một kênh khác. Nếu tin dữ là thật, vài phút kiểm tra không làm thay đổi việc người thân của bạn được cấp cứu.
Trong lúc đang nghe máy
Nói một câu rồi dập máy. Một câu ngắn như "Để cháu gọi lại cho bệnh viện ngay" hoặc "Cô tự đến đó" là đủ. Bạn không có nghĩa vụ giữ máy với người lạ, dù họ nói gì.
Gọi cho chính người thân. Gọi theo số bạn đã lưu. Nếu họ không nghe máy, gọi cho người thường ở cạnh họ: vợ, chồng, bạn cùng phòng, đồng nghiệp, nhà trường theo số bạn có sẵn.
Tự tìm số của nơi được nhắc tới. Nếu người gọi nói tên một bệnh viện, hãy tự tìm số tổng đài của bệnh viện đó, không dùng số người gọi đưa. Hỏi xem có bệnh nhân mang tên người thân bạn được đưa vào không.
Báo người trong nhà. Kể ngay cho người đang ở gần. Người không bị cuốn vào cảm xúc của cuộc gọi thường bình tĩnh hơn để giúp bạn kiểm.
Không cung cấp thêm thông tin. Không đọc số tài khoản, mã xác thực, không xác nhận thêm thông tin về người thân, dù người gọi nói là để "làm hồ sơ".
Lập quy tắc gọi lại cho cả nhà
Một quy tắc được thống nhất trước, lúc cả nhà đang bình thường, hiệu quả hơn mọi lời dặn trong lúc hoảng. Có thể làm trong một bữa cơm cuối tuần.
- Cả nhà thống nhất câu: bất kỳ cuộc gọi, tin nhắn nào báo người thân gặp nạn mà đòi chuyển tiền, đều phải dập máy và tự gọi lại cho người thân trước.
- Lập danh sách số điện thoại quan trọng: các con, các cháu, người ở cạnh họ như bạn cùng phòng, đồng nghiệp, giáo viên chủ nhiệm. Viết ra giấy cho ông bà, dán cạnh điện thoại bàn.
- Đặt một từ hay câu hỏi riêng của gia đình, chỉ người trong nhà biết, để hỏi khi nghi ngờ. Không đăng câu đó lên mạng.
- Thống nhất rằng không ai trong nhà bị trách vì đã dập máy, gọi lại kiểm tra, kể cả khi tin hoá ra là thật.
- Nhắc lại quy tắc vài tháng một lần, nhất là với ông bà và với các con mới đi học xa, đi làm xa.
Bước thứ tư quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Nhiều người ngại kiểm tra vì sợ bị trách là chậm trễ khi người thân gặp nạn. Khi cả nhà đã nói trước rằng kiểm tra luôn là đúng, người nhận cuộc gọi sẽ không còn do dự.
Những người dễ bị nhắm và cách bảo vệ
Kẻ gian chọn người có nỗi lo lớn và ít điều kiện kiểm tra nhanh. Bảng dưới gợi ý cách bảo vệ từng nhóm.
| Đối tượng | Vì sao dễ bị nhắm | Cách bảo vệ |
|---|---|---|
| Ông bà ở nhà một mình | Thương cháu, ít dùng mạng để kiểm, ngại làm phiền con | Dán danh sách số gọi lại, con cháu gọi hỏi thăm đều đặn |
| Cha mẹ có con học xa | Không ở gần để đến ngay, lo con không có ai bên cạnh | Lưu số bạn cùng phòng, giáo viên, quản lý ký túc xá |
| Người có người thân đi làm xa | Liên lạc thưa, không nắm lịch sinh hoạt | Thống nhất giờ gọi hằng tuần, lưu số đồng nghiệp hoặc chủ trọ |
| Gia đình có người đang nằm viện thật | Kẻ gian biết qua mạng xã hội, câu chuyện "thêm chi phí" rất hợp lý | Chỉ đóng viện phí tại quầy thu ngân của bệnh viện |
Nhóm cuối đáng lưu ý: khi gia đình chia sẻ chuyện người thân nằm viện lên mạng để xin lời động viên, thông tin đó có thể bị dùng để dựng kịch bản. Nên hạn chế đăng tên bệnh viện, khoa phòng, và nhắc cả nhà chỉ đóng tiền tại quầy.
Bệnh viện, trường học thật liên lạc thế nào
Ở những nơi làm việc đàng hoàng, quy trình thu tiền luôn có giấy tờ, có quầy, có người chịu trách nhiệm. Viện phí, tạm ứng viện phí được đóng tại quầy thu ngân hoặc qua kênh chính thức của bệnh viện, có hoá đơn, không phải chuyển khoản cho một cá nhân theo lời một cuộc gọi. Khi người bệnh cần cấp cứu, bệnh viện cấp cứu trước, thủ tục tính sau; chuyện từ chối cấp cứu vì chưa có tiền là nỗi sợ mà kẻ gian khai thác.
Nhà trường khi học sinh gặp chuyện sẽ gọi cho phụ huynh để báo tin và đề nghị phụ huynh đến, hoặc báo đang đưa học sinh đến cơ sở y tế nào. Giáo viên không có lý do gì để yêu cầu phụ huynh chuyển tiền vào tài khoản riêng trong lúc đó.
Cơ quan công an khi làm việc với người nhà của người bị tạm giữ sẽ mời đến trụ sở, có giấy tờ, không đòi chuyển tiền qua điện thoại để "thả người". Nếu bạn nhận được yêu cầu kiểu đó, gần như chắc chắn là giả; khi thấy bị đe doạ, gọi 113. Còn nếu người thân của bạn thật sự gặp nạn và bạn đang ở hiện trường, gọi 115 cho cấp cứu.
Bớt cho kẻ gian nguyên liệu để dựng chuyện
Kịch bản báo người thân gặp nạn càng thuyết phục khi kẻ gian biết nhiều chi tiết thật: tên con, tên trường, lớp, giờ tan học, nơi con trọ, chuyến đi xa sắp tới của cả nhà. Phần lớn những chi tiết này do chính gia đình đăng lên mạng một cách vô tư, trong những bài khoe con đỗ trường mới hay ảnh check-in khi đi du lịch.
Bạn không cần ngừng chia sẻ niềm vui, chỉ cần chia sẻ chậm và bớt chi tiết. Đăng ảnh chuyến đi sau khi đã về nhà thay vì trong lúc đang đi. Không chụp rõ đồng phục có tên trường, cổng trường, thẻ học sinh. Để chế độ chỉ bạn bè xem với những bài có ảnh con nhỏ. Khi người thân nằm viện, kể với họ hàng qua tin nhắn riêng thay vì đăng công khai tên bệnh viện, số giường.
Với con lớn đã có mạng xã hội riêng, nói chuyện với con về điều này như một thói quen an toàn, không phải lệnh cấm. Khi con hiểu rằng thông tin của con có thể bị dùng để doạ ông bà, cha mẹ, con thường tự điều chỉnh tốt hơn mọi lời nhắc.
Sau cuộc gọi: dù thật hay giả
Nếu đó là một cuộc gọi lừa và bạn chưa chuyển tiền, hãy kể cho cả nhà để mọi người biết kịch bản đang nhắm vào gia đình mình. Kẻ gian đã biết tên người thân của bạn, nên có thể sẽ thử lại với một người khác trong nhà. Đây cũng là lúc tốt để lập quy tắc gọi lại nếu nhà bạn chưa có.
Nếu bạn đã lỡ chuyển tiền, gọi ngay tổng đài ngân hàng theo số in trên thẻ để báo giao dịch đáng ngờ, chụp lại lịch sử cuộc gọi và biên lai, rồi trình báo công an xã, phường nơi bạn ở trong ngày. Đừng tự trách quá lâu; kịch bản này được dựng để người thương con cháu nhất là người dễ tin nhất.
Và nếu tin dữ hoá ra là thật, bạn cũng không mất gì vì đã dành vài phút kiểm tra. Bạn đến với người thân bằng đường đúng, đóng chi phí ở đúng chỗ, và không để một kẻ thứ ba chen vào giữa lúc gia đình đang rối nhất.
Câu hỏi thường gặp
Người gọi biết tên con và tên trường thì có phải là thật không?
Không chắc. Tên con, tên trường, ảnh lớp học thường có trên mạng xã hội của gia đình hoặc nhà trường. Biết vài thông tin thật không chứng minh người gọi là người của trường hay bệnh viện. Cách kiểm duy nhất đáng tin là tự gọi lại theo số bạn có sẵn.
Ông bà không dùng điện thoại thông minh thì bảo vệ thế nào?
Viết to danh sách số điện thoại con cháu và một câu quy tắc ngắn, dán cạnh điện thoại. Nhắc ông bà rằng không bao giờ cần ra ngân hàng chuyển tiền gấp theo lời người lạ gọi đến. Con cháu gọi hỏi thăm đều đặn cũng giúp ông bà dễ nhận ra cuộc gọi bất thường.
Có nên đặt mật khẩu gia đình không?
Một từ hay một câu hỏi riêng mà chỉ người trong nhà biết là công cụ đơn giản và hiệu quả, nhất là với người thân đi học, đi làm xa. Chọn điều không có trên mạng, không đoán được từ hồ sơ cá nhân, và nhắc lại cho mọi người vài tháng một lần.
Kẻ gian cho nghe tiếng khóc giống con mình thì sao?
Một vài tiếng khóc, tiếng kêu qua điện thoại rất khó phân biệt, nhất là khi bạn đang hoảng. Đừng dựa vào giọng nói để quyết định. Hãy dập máy và gọi lại cho con theo số đã lưu, hoặc gọi cho người đang ở cạnh con.
Đã chuyển tiền rồi thì có nên gọi lại cho kẻ gian đòi tiền không?
Không nên. Gọi lại chỉ cho họ thêm cơ hội dựng chuyện mới để bạn chuyển thêm. Hãy báo ngân hàng, lưu bằng chứng và trình báo công an. Các câu hỏi về khả năng lấy lại tiền trong trường hợp cụ thể có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.