Khi vừa nhận ra mình bị lừa, việc quan trọng nhất là dừng mọi giao dịch với bên kia, gọi ngay tổng đài ngân hàng theo số in trên thẻ hoặc trong ứng dụng, rồi lưu lại toàn bộ bằng chứng trước khi chúng bị xoá. Trình báo công an làm sau đó, trong ngày. Thứ tự này giúp tăng cơ hội ngăn tiền đi tiếp và giúp cơ quan chức năng có đủ thông tin.
Bài này viết cho người vừa chuyển tiền vì thương một hoàn cảnh, vì tin một lời nhờ, rồi phát hiện câu chuyện không có thật. Bài chỉ nêu những việc làm được và nguyên tắc chung; câu hỏi pháp lý cho trường hợp cụ thể của bạn nên hỏi luật sư. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Dừng lại trước khi làm thêm bất cứ điều gì
Ngay sau khi nghi mình bị lừa, nhiều người phản ứng bằng cách tiếp tục nhắn tin, gọi điện cho bên kia để đòi lại tiền hoặc hỏi cho ra lẽ. Việc này hiếm khi có ích. Kẻ gian có thể dùng chính cuộc trò chuyện để dựng một câu chuyện mới, kiểu "tiền bị kẹt, chuyển thêm một khoản nhỏ để mở", và người đang hoảng rất dễ làm theo.
Nguyên tắc đầu tiên: không chuyển thêm bất kỳ khoản nào, vì bất kỳ lý do nào, cho bất kỳ ai liên quan đến câu chuyện vừa rồi. Không cung cấp thêm mật khẩu, mã xác thực gửi về điện thoại, ảnh giấy tờ tuỳ thân. Nếu bên kia nói sẽ trả lại tiền và cần bạn làm một thao tác gì đó, đó gần như chắc chắn là bước lừa tiếp theo.
Hãy dành một phút để thở và gọi một người bạn tin cậy hoặc người trong nhà. Có người bên cạnh lúc này giúp bạn bình tĩnh và làm đúng thứ tự. Người đang hoảng thường quên mất những việc đơn giản như chụp lại tin nhắn trước khi tài khoản kia biến mất.
Việc cần làm ngay trong giờ đầu
Làm lần lượt các bước dưới đây. Nếu có người thân bên cạnh, nhờ họ làm song song phần lưu bằng chứng trong lúc bạn gọi ngân hàng.
- Gọi tổng đài ngân hàng của bạn theo số in trên mặt sau thẻ, trong ứng dụng ngân hàng hoặc trên trang chính thức mà bạn tự tìm, không gọi theo số ai đó gửi cho bạn. Báo giao dịch có dấu hiệu lừa đảo, đề nghị hướng dẫn tra soát và hỏi ngân hàng có thể hỗ trợ gì thêm.
- Nếu đã lỡ cung cấp mật khẩu, mã xác thực hay thông tin thẻ, đề nghị ngân hàng khoá tạm tài khoản hoặc thẻ, rồi đổi mật khẩu ứng dụng ngân hàng, thư điện tử, mạng xã hội.
- Chụp màn hình toàn bộ cuộc trò chuyện, trang cá nhân hoặc trang đăng bài của bên kia, biên lai chuyển khoản. Ghi lại thời gian, số tiền, tên và số tài khoản nhận tiền.
- Ngừng liên lạc với bên kia, nhưng không xoá cuộc trò chuyện.
- Báo cho người thân trong nhà biết, nhất là nếu tiền là tiền chung hoặc bạn đã cung cấp thông tin cá nhân.
- Trong ngày, đến công an xã, phường nơi bạn ở để trình báo, mang theo điện thoại và bản in hoặc ảnh chụp các bằng chứng.
Không có bước nào trong số này bảo đảm lấy lại được tiền. Nhưng báo sớm cho ngân hàng và công an là cách duy nhất để có cơ hội, và thông tin bạn cung cấp có thể giúp ngăn người khác bị lừa theo cùng cách.
Bằng chứng nên giữ
Kẻ gian thường xoá tài khoản, xoá bài, thu hồi tin nhắn rất nhanh. Những gì bạn chụp và lưu được trong giờ đầu thường là tất cả những gì còn lại.
- Ảnh chụp màn hình cuộc trò chuyện, thấy rõ tên hiển thị, ảnh đại diện và thời gian của từng tin nhắn.
- Ảnh chụp trang cá nhân hoặc trang đăng bài kêu gọi, kèm đường dẫn được chép vào phần ghi chú của điện thoại.
- Biên lai chuyển khoản trong ứng dụng ngân hàng, thấy rõ số tài khoản nhận, tên chủ tài khoản, số tiền, nội dung, thời gian.
- Số điện thoại đã gọi cho bạn hoặc bạn đã gọi, kèm lịch sử cuộc gọi.
- Ghi âm cuộc gọi nếu có, và một đoạn bạn tự ghi lại diễn biến bằng lời của mình ngay khi còn nhớ rõ.
- Tên những người khác bạn biết cũng đã chuyển tiền cho cùng một câu chuyện, nếu có.
Sắp xếp các bằng chứng theo thứ tự thời gian và lưu thành một thư mục riêng, có bản sao trên một thiết bị khác. Khi trình báo, một bản tóm tắt diễn biến ngắn gọn, có ngày giờ, giúp người tiếp nhận nắm việc nhanh hơn nhiều so với một chuỗi ảnh lộn xộn.
Báo cho ai, khi nào
Mỗi nơi tiếp nhận một phần việc khác nhau. Bảng dưới giúp bạn không bỏ sót nơi nào.
| Nơi báo | Khi nào | Để làm gì |
|---|---|---|
| Ngân hàng của bạn | Ngay lập tức | Tra soát giao dịch, khoá thẻ hoặc tài khoản nếu thông tin đã lộ |
| Công an xã, phường | Trong ngày | Trình báo sự việc, nộp bằng chứng, được hướng dẫn bước tiếp theo |
| Gọi 113 | Khi đang bị đe doạ, bị theo dõi, có nguy hiểm trước mắt | Được hỗ trợ khẩn cấp |
| Gọi 111 | Khi câu chuyện lừa đảo có liên quan đến trẻ em bị lợi dụng | Báo về trẻ có nguy cơ bị bóc lột |
| Nền tảng mạng xã hội | Sau khi đã chụp đủ bằng chứng | Báo cáo tài khoản, trang đăng bài để bị xử lý |
| Người bị mạo danh | Nếu kẻ gian giả làm người quen hay nhóm thiện nguyện thật | Để họ cảnh báo người khác |
Thứ tự ở bảng là thứ tự nên làm. Báo cáo lên mạng xã hội nên làm sau khi đã chụp đủ, vì tài khoản bị khoá thì bạn không còn xem lại được những gì chưa kịp lưu.
Nếu đã lỡ gửi thông tin cá nhân
Trong nhiều kịch bản lợi dụng lòng tốt, kẻ gian không chỉ lấy tiền mà còn xin thêm ảnh giấy tờ tuỳ thân, ảnh chân dung, số điện thoại của người thân với lý do "để xác nhận người ủng hộ" hay "để gửi thư cảm ơn". Những thông tin này có thể bị dùng về sau để mạo danh bạn, mở tài khoản, hoặc dựng câu chuyện lừa chính người quen của bạn.
Nếu đã lỡ gửi, hãy ghi rõ điều đó khi trình báo và khi báo ngân hàng. Báo cho người thân và bạn bè thân rằng trong thời gian tới, mọi tin nhắn nhân danh bạn hỏi vay tiền, nhờ chuyển khoản đều phải được gọi điện xác nhận. Đổi mật khẩu các tài khoản quan trọng và bật xác thực hai lớp nếu chưa bật.
Theo dõi kỹ trong vài tháng: tin nhắn lạ báo mở tài khoản, cuộc gọi đòi nợ khoản bạn không vay, thông báo đăng ký dịch vụ bạn không làm. Gặp những dấu hiệu đó, báo ngay cho đơn vị liên quan và bổ sung vào hồ sơ đã trình báo. Phát hiện sớm giúp việc giải quyết nhẹ hơn rất nhiều.
Cẩn thận với lần lừa thứ hai
"Dịch vụ lấy lại tiền". Sau khi bạn kể chuyện bị lừa trên mạng, có thể xuất hiện người tự nhận là luật sư, cán bộ, chuyên viên ngân hàng, hứa giúp lấy lại tiền với điều kiện bạn đóng trước một khoản phí. Đây là kiểu lừa nhắm vào người vừa bị lừa, vì họ đang mong lấy lại tiền đến mức sẵn sàng tin.
Giả danh cơ quan chức năng. Có kẻ gọi điện xưng là công an, toà án, nói đang điều tra vụ của bạn và yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản "tạm giữ" hoặc cung cấp thông tin ngân hàng. Cơ quan chức năng làm việc với bạn trực tiếp, có giấy tờ, không yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại.
Đường dẫn "khiếu nại". Tin nhắn gửi kèm đường dẫn để bạn điền thông tin khiếu nại hay nhận lại tiền thường là trang giả để lấy thông tin tài khoản. Chỉ khiếu nại qua kênh bạn tự tìm đến.
Nguyên tắc chung. Mọi lời hứa lấy lại tiền mà đòi bạn trả tiền trước, hoặc đòi thông tin đăng nhập, đều là dấu hiệu lừa đảo. Không có ngoại lệ đáng để thử.
Chuyện trong lòng sau khi bị lừa
Người bị lừa vì lòng tốt thường mang một cảm giác rất riêng: vừa mất tiền, vừa xấu hổ, vừa giận chính mình vì đã tin. Nhiều người không dám kể với gia đình, càng không dám trình báo vì sợ bị coi là cả tin. Sự im lặng ấy chỉ có lợi cho kẻ gian.
Hãy nhớ rằng những kịch bản lừa đảo được dựng để đánh lừa cả những người cẩn thận. Chúng đánh vào lòng thương, sự vội vàng và sự tin tưởng, những thứ mà một người tử tế có nhiều hơn người khác. Bạn bị lừa không phải vì bạn kém hiểu biết, mà vì bạn đã phản ứng như một người muốn giúp.
Kể lại với người thân giúp bạn không phải ôm chuyện một mình, và giúp cả nhà cảnh giác hơn. Nếu cảm giác buồn bực kéo dài, mất ngủ, không còn muốn tiếp xúc với ai, hãy nói chuyện với người bạn tin cậy hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý. Khoản tiền mất đi đã đủ nặng, đừng để nó lấy thêm sự bình yên của bạn.
Về mặt pháp lý: biết đến đâu là đủ
Bạn có quyền trình báo khi bị lừa, và cơ quan công an có trách nhiệm tiếp nhận. Việc có lấy lại được tiền hay không tuỳ vào nhiều yếu tố: tiền đã đi đến đâu, bên kia có xác định được không, bạn báo sớm hay muộn. Không ai có thể hứa trước kết quả, và bạn nên dè chừng bất kỳ ai hứa chắc chắn.
Với những khoản lớn, hoặc khi bạn biết rõ người đã lừa mình là ai, bạn có thể muốn tìm hiểu thêm về các con đường giải quyết khác nhau. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; đọc trên mạng một vụ tương tự không thay được việc hỏi người có chuyên môn. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mô tả trường hợp của mình và mang theo những bằng chứng đã sắp xếp.
Trong lúc chờ, tránh tự làm những việc có thể khiến mình gặp rắc rối, như đăng ảnh, thông tin cá nhân của người mình nghi là kẻ lừa khi chưa có kết luận, hay tự tìm đến nhà họ để đòi tiền. Để cơ quan chức năng làm việc của họ.
Câu hỏi thường gặp
Báo ngân hàng thì có lấy lại được tiền không?
Không có gì bảo đảm. Báo sớm giúp ngân hàng có cơ hội phối hợp tra soát khi tiền chưa đi xa, nhưng kết quả tuỳ từng trường hợp. Dù vậy bạn vẫn nên báo, vì đó là một phần hồ sơ quan trọng và có thể giúp cảnh báo về tài khoản nhận tiền.
Số tiền bị lừa nhỏ thì có cần trình báo công an không?
Bạn nên trình báo nếu có thể. Một khoản nhỏ với bạn có thể là một phần của nhiều khoản nhỏ khác mà cùng một kẻ đã lừa được. Thông tin của bạn giúp cơ quan chức năng ghép các vụ lại với nhau. Nếu ngại, ít nhất hãy báo ngân hàng và báo cáo tài khoản lên nền tảng.
Có nên đăng chuyện mình bị lừa lên mạng không?
Có thể, nếu bạn muốn cảnh báo người khác, nhưng nên kể về cách thức, không đăng thông tin cá nhân của người bị nghi khi chưa có kết luận. Chuẩn bị tinh thần là bài đăng có thể thu hút những kẻ hứa lấy lại tiền giúp; hãy bỏ qua mọi lời mời như vậy.
Kẻ lừa đảo gọi lại nói muốn trả tiền thì xử lý thế nào?
Không làm theo bất kỳ hướng dẫn nào của họ, không bấm đường dẫn, không cung cấp mã xác thực. Nếu họ thật lòng trả, họ có thể chuyển thẳng vào tài khoản bạn mà không cần bạn làm gì. Ghi lại cuộc gọi và báo cho công an đang tiếp nhận vụ việc của bạn.
Người lớn tuổi trong nhà bị lừa mà giấu thì làm sao nói chuyện?
Bắt đầu bằng sự thông cảm thay vì trách móc. Cho ông bà, cha mẹ biết rằng nhiều người cẩn thận cũng bị lừa theo cách đó, và việc quan trọng bây giờ là báo ngân hàng, báo công an. Ngồi cùng họ làm từng bước sẽ giúp họ đỡ thấy xấu hổ và dễ kể hết sự việc hơn.