Khi biết một học sinh làm việc tốt, cách báo nhà trường hợp lý nhất là nói với giáo viên chủ nhiệm, kể đúng sự việc, hỏi ý em và gia đình trước, và đề nghị một hình thức ghi nhận nhẹ nhàng như lời khen trong lớp hay một lá thư gửi về gia đình, thay vì đưa việc tốt vào bảng thi đua. Mục đích là để em biết việc mình làm có ý nghĩa, không phải để em có thêm thành tích.
Bài này dành cho người được một học sinh giúp đỡ, cho phụ huynh muốn báo việc tốt của con hay của bạn con, và cho giáo viên nhận được tin báo. Phần dạy trẻ lòng tốt ở nhà có chuyên mục riêng; ở đây chỉ bàn chuyện ghi nhận. Mọi nhân vật trong bài là ví dụ giả định.
Khi nào nên báo nhà trường
Không phải việc tốt nào của học sinh cũng cần tới tai nhà trường. Nhường chỗ cho bạn, chia đồ ăn, giúp em nhỏ buộc dây giày là những việc gia đình khen ở nhà là đủ. Việc nên báo nhà trường thường là việc diễn ra ở nơi công cộng, có người ngoài được giúp, và người được giúp muốn gửi lời cảm ơn tới em qua kênh chính thức.
Ví dụ hay gặp: em nhặt được ví, điện thoại, giấy tờ và tìm cách trả lại; em giúp một người già bị ngã ở cổng trường gọi người nhà; em đưa một đứa trẻ đi lạc tới chỗ bảo vệ chợ. Trong những trường hợp đó, người được giúp thường chỉ biết em mặc đồng phục trường nào, và họ muốn nhà trường biết.
Có một trường hợp cần nghĩ kỹ hơn: việc tốt có dính tới nguy hiểm, như em lao vào can một vụ đánh nhau hay xuống nước cứu bạn. Ghi nhận lòng dũng cảm là cần, nhưng cũng cần nói với em rằng an toàn của em quan trọng, và lần sau hãy gọi người lớn hoặc gọi 113, 114, 115 trước. Nhà trường nên ghi nhận theo cách không khuyến khích các em khác làm theo một việc vượt quá sức mình.
Nếu bạn không chắc có nên báo hay không, cứ hỏi gia đình em trước. Nhiều phụ huynh biết con mình có thích được nhắc tên trước lớp hay không.
Báo cho ai, bằng cách nào
Giáo viên chủ nhiệm là người đầu tiên. Giáo viên chủ nhiệm hiểu em và lớp nhất, biết cách ghi nhận nào hợp với em. Nếu không biết em học lớp nào, bạn có thể tới phòng bảo vệ hoặc văn phòng trường, mô tả đồng phục, giờ giấc, để họ chuyển lời.
Một lá thư ngắn có ích hơn một cuộc gọi. Thư cho phép giáo viên đọc lại, đưa cho gia đình em xem, và lưu lại. Thư chỉ cần ghi ngày, nơi xảy ra, em đã làm gì, và lời cảm ơn của bạn.
Nếu bạn là phụ huynh của chính em đó. Bạn không nhất thiết phải báo nhà trường việc tốt của con. Nếu người được giúp muốn cảm ơn qua trường, bạn có thể cho họ biết tên giáo viên chủ nhiệm, và để họ tự liên lạc.
Không đăng lên nhóm phụ huynh trước. Đăng chuyện lên nhóm chung của lớp khi chưa hỏi giáo viên và gia đình em dễ khiến việc tốt thành đề tài bàn tán, có khi thành so sánh giữa các con. Nên để nhà trường quyết định cách chia sẻ.
Giữ thông tin của em ở mức cần thiết. Khi kể với người khác, không nêu họ tên đầy đủ, lớp, địa chỉ nhà của em. Một đứa trẻ được nhắc tên trên mạng có thể bị người lạ tìm tới, điều không ai mong muốn.
Hình thức ghi nhận phù hợp và những kiểu dễ biến thành thi đua
Cùng một việc tốt, cách ghi nhận có thể làm em thấy được hiểu, hoặc làm em thấy đang đua để được khen. Bảng dưới đặt hai phía cạnh nhau.
| Ghi nhận nhẹ nhàng | Dễ biến thành thi đua | Vì sao nên tránh |
|---|---|---|
| Giáo viên kể lại sự việc trong giờ sinh hoạt lớp, hỏi các em nghĩ gì | Cộng điểm thi đua cho em hoặc cho lớp vì việc tốt | Việc tốt thành phương tiện kiếm điểm |
| Thư cảm ơn của người được giúp đọc cho em và gia đình nghe | Bảng đếm số việc tốt của từng học sinh | Trẻ đua nhau tìm việc tốt để ghi số, kể cả bịa ra |
| Lời khen riêng của cô thầy với em | Xếp hạng lớp nào nhiều việc tốt nhất | Gây áp lực tập thể lên em không muốn được nêu tên |
| Thư báo về gia đình kể lại sự việc | Bắt em kể lại trước toàn trường khi em không muốn | Em nhút nhát có thể thấy bị phạt chứ không được khen |
| Nhắc tên trong bản tin của trường nếu em và gia đình đồng ý | Chụp ảnh em cầm phần thưởng đăng công khai | Lộ thông tin trẻ, dạy trẻ làm việc tốt để được chụp ảnh |
Nhiều trường có thói quen tuyên dương học sinh trong buổi chào cờ. Đó không nhất thiết là điều xấu, miễn là kể sự việc chứ không chấm điểm, không xếp hạng, và em đã đồng ý. Điều cần giữ là: việc tốt của trẻ không được quy ra điểm số.
Hỏi ý em và gia đình trước
Trẻ em có cảm nhận rất khác nhau khi được khen trước đám đông. Có em thích, có em thấy ngượng tới mức không muốn đi học hôm sau, có em lo bạn bè trêu là “con ngoan”. Hỏi ý em trước khi ghi nhận công khai là cách tôn trọng em, và cũng là cách dạy em rằng em có quyền quyết định chuyện liên quan tới mình.
Giáo viên có thể hỏi em một câu đơn giản: “Cô nhận được thư cảm ơn của một bác vì việc em giúp bác hôm trước. Em muốn cô kể cho cả lớp nghe, hay cô chỉ đưa thư cho em và báo bố mẹ thôi?” Lựa chọn nào của em cũng đều ổn.
Gia đình em cũng cần được biết. Có những hoàn cảnh mà việc con mình được nhắc tên công khai không an toàn, như gia đình đang có tranh chấp, hoặc em đang được bảo vệ vì lý do riêng. Nhà trường không phải lúc nào cũng biết điều này, nên một cuộc gọi hỏi phụ huynh là cần thiết.
Nếu người được giúp cũng là một học sinh, như em giúp một bạn bị bắt nạt, càng cần thận trọng. Kể công khai việc tốt có thể làm lộ chuyện bạn kia bị bắt nạt. Trong trường hợp đó, ghi nhận riêng với em và gia đình là đủ.
Giáo viên ghi nhận trong lớp mà không tạo cuộc đua
Giáo viên nhận được tin báo có thể dùng nó như một dịp để cả lớp nói chuyện về lòng tốt, thay vì chỉ khen một em. Vài cách làm nhẹ nhàng như sau.
- Kể sự việc mà không nhất thiết nêu tên, rồi hỏi cả lớp: nếu là các em, các em sẽ làm gì.
- Nhấn vào hành động và lý do, như em đã nghĩ tới việc người mất ví đang lo lắng, thay vì nhấn vào phần thưởng.
- Nói với cả lớp rằng việc tốt không cần ai thấy mới có giá trị.
- Nếu có nhiều em cùng làm một việc, nhắc tới cả nhóm, không chọn ra một em nổi bật nhất.
- Không dùng việc tốt của em này để chê em khác, kiểu “sao em không được như bạn”.
- Không treo danh sách học sinh làm việc tốt trên tường lớp.
- Nhắc nhẹ về an toàn nếu việc tốt có yếu tố nguy hiểm: gọi người lớn, gọi đúng số khẩn cấp trước khi tự làm.
Một buổi sinh hoạt như vậy thường giúp các em nhớ lâu hơn một tờ giấy khen. Các em hiểu rằng lòng tốt là chuyện bình thường của mỗi ngày, không phải chuyện thi thố.
Khi người báo tin là người lạ: nhà trường nên làm gì
Cảm ơn người báo, ghi lại sự việc. Văn phòng hoặc bảo vệ ghi ngày, nơi xảy ra, mô tả em học sinh và cách liên lạc với người báo, rồi chuyển cho giáo viên chủ nhiệm hoặc ban giám hiệu. Ghi ngay để không thất lạc chi tiết.
Không đưa thông tin của em cho người lạ. Người báo dù có ý tốt cũng không cần biết họ tên đầy đủ, lớp hay địa chỉ của em. Nhà trường nhận lời cảm ơn, quà nếu có, và chuyển tới em qua giáo viên và gia đình.
Không để người lạ gặp riêng em. Nếu người được giúp muốn gặp em để cảm ơn, nhà trường sắp xếp gặp ở văn phòng, có giáo viên hoặc phụ huynh đi cùng, và chỉ khi gia đình em đồng ý.
Kiểm lại sự việc với em. Hỏi em kể lại chuyện, để chắc lời khen tới đúng người và để hiểu em đã cảm thấy thế nào. Có em làm việc tốt nhưng sau đó lại sợ, cần được trấn an.
Báo lại cho người báo tin. Một tin nhắn ngắn rằng lời cảm ơn đã tới em và gia đình là đủ, không cần kể thêm chi tiết về em.
Ví dụ giả định: từ một chiếc ví tới một buổi sinh hoạt lớp
Một buổi chiều ở Ninh Bình, em Minh, học sinh lớp năm, nhặt được chiếc ví ở bến xe buýt gần trường. Em đưa ví cho chú bảo vệ trường. Trong ví có giấy tờ, chú bảo vệ gọi được cho chủ ví, một chị bán hàng ở chợ. Hôm sau chị tới trường, muốn cảm ơn em.
Chú bảo vệ báo cô chủ nhiệm. Cô gọi điện cho mẹ Minh, kể lại và hỏi gia đình có đồng ý để cô nhắc chuyện này trong lớp không. Mẹ Minh nói em hay ngại, chỉ muốn cô khen riêng. Cô làm đúng như vậy: gặp riêng Minh, đưa em lá thư cảm ơn ngắn chị bán hàng viết, và nói cô rất vui vì em đã nghĩ tới người mất ví.
Trong giờ sinh hoạt lớp tuần đó, cô kể một câu chuyện về chiếc ví mà không nêu tên ai, rồi hỏi cả lớp: nhặt được đồ của người khác thì nên đưa cho ai. Các em kể ra bảo vệ trường, cô thầy, chú công an, người bán hàng gần đó. Không có phần thưởng, không có điểm thi đua. Minh ngồi im, nhưng về nhà kể với mẹ rằng cô đã kể chuyện của em mà không ai biết là em.
Câu chuyện này không có gì to tát, nhưng cho thấy đủ các bước: báo đúng người, hỏi gia đình, tôn trọng mong muốn của em, và biến việc tốt thành bài học chung mà không đặt em lên bục.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đề nghị nhà trường tặng giấy khen cho em học sinh đã giúp mình không?
Bạn có thể bày tỏ mong muốn, nhưng để nhà trường và gia đình em quyết định. Một lá thư cảm ơn của bạn gửi tới em thường có ý nghĩa không kém. Điều quan trọng là việc tốt không bị quy thành điểm hay thứ hạng.
Muốn tặng quà cho học sinh đã giúp mình thì có nên không?
Một món nhỏ như cuốn sách, hộp bút, gửi qua gia đình em là phù hợp. Tránh tiền mặt và quà giá trị lớn, vì dễ khiến em và các bạn nghĩ rằng việc tốt là để được nhận quà. Hỏi ý phụ huynh trước khi tặng.
Học sinh làm việc tốt nhưng có yếu tố nguy hiểm thì có nên khen không?
Nên ghi nhận tấm lòng của em, đồng thời nói rõ an toàn của em quan trọng. Hướng dẫn em lần sau gọi người lớn hoặc gọi 113, 114, 115 trước khi tự làm. Nhà trường nên tránh tuyên dương rầm rộ kiểu khuyến khích học sinh khác bắt chước việc vượt sức.
Phụ huynh có nên tự báo nhà trường về việc tốt của con mình không?
Thường là không cần. Việc tốt của con được cha mẹ khen ở nhà đã đủ ý nghĩa. Nếu người được giúp muốn cảm ơn qua trường, cha mẹ có thể chỉ cho họ cách liên hệ giáo viên chủ nhiệm, và để họ tự làm.
Giáo viên có nên đăng câu chuyện việc tốt của học sinh lên trang của lớp không?
Chỉ khi em và gia đình đồng ý, và nên viết theo cách không lộ họ tên đầy đủ, ảnh rõ mặt hay thông tin cá nhân của em. Nhiều giáo viên chọn kể câu chuyện không nêu tên, vừa giữ riêng tư vừa lan toả được thông điệp.
Nếu có nhiều em cùng làm một việc tốt thì ghi nhận thế nào cho công bằng?
Ghi nhận cả nhóm, nêu việc cả nhóm làm, không chọn ra một em đứng đầu. Nếu một em đóng góp rõ hơn, giáo viên có thể khen riêng em đó, nhưng trước tập thể vẫn nên nhắc tới tất cả.