CamPhuc.comCảm Phục
Khi lòng tốt bị lợi dụng

Bán hàng "ủng hộ người khuyết tật": phân biệt cơ sở thật và chiêu dựa vào lòng thương

Người gõ cửa bán bút, tranh thêu, thiệp "do người khuyết tật làm": cách phân biệt cơ sở thật, câu nên hỏi và cách ủng hộ người khuyết tật bền vững hơn.

Small handicraft workshop in Ha Noi, two artisans with wheelchairs embroidering cloth at a long table, hands in focus, faces out of frame, afternoon window light, muted earth tones

Có những cơ sở thật sự tạo việc làm cho người khuyết tật và bán sản phẩm do họ làm ra; cũng có những nhóm mượn hình ảnh người khuyết tật để bán hàng giá cao mà người khuyết tật nhận được rất ít, thậm chí không có gì. Nhìn món hàng thì khó biết là bên nào. Nhìn cách bán, cách trả lời câu hỏi và thông tin đi kèm thì phân biệt được khá nhiều.

Bài này giúp bạn hỏi đúng vài câu khi có người gõ cửa văn phòng, đến bàn quán ăn hoặc nhắn tin mời mua hàng "ủng hộ", và gợi ý cách ủng hộ người khuyết tật bền vững hơn một lần mua giá cao. Các tình huống trong bài là ví dụ giả định.

Những hình thức bán hàng "ủng hộ" hay gặp

Gõ cửa văn phòng, cửa hàng. Một hoặc hai người mang theo túi bút bi, móc khoá, tranh thêu nhỏ, giới thiệu là sản phẩm của một trung tâm, một lớp học nghề cho người khuyết tật, đưa ra một tờ giới thiệu và đề nghị mua với giá "ủng hộ" cao hơn giá thông thường nhiều lần.

Đặt hàng lên bàn ở quán ăn, quán cà phê. Người bán để sẵn một gói khăn giấy hay một tấm thiệp cạnh chỗ bạn ngồi, kèm mẩu giấy ghi hoàn cảnh, rồi quay lại sau vài phút để nhận tiền hoặc lấy lại hàng. Cách này tạo cảm giác món hàng đã "thuộc về" bạn, khó trả lại.

Nhóm thanh niên mặc đồng phục "gây quỹ". Họ nói đang gây quỹ cho một hoạt động thiện nguyện, bán hàng theo chỉ tiêu, có khi kèm một quyển sổ để người mua ghi tên. Có nhóm sinh viên làm thật cho câu lạc bộ của trường; cũng có trường hợp người bán là người làm thuê theo doanh số cho một đơn vị không rõ.

Bán hàng trên mạng kèm câu chuyện. Trang bán hàng đăng ảnh người khuyết tật đang làm việc, kêu gọi "mua để ủng hộ", nhưng không có địa chỉ cơ sở, không ai ở cơ sở đó xuất hiện trong các bài đăng khác, ảnh lặp lại ở nhiều trang.

Điểm chung đáng để ý. Ở cả bốn hình thức, thứ được bán thực ra là cảm giác mình vừa làm việc tốt, còn món hàng chỉ là cái cớ. Giá vì thế thường không liên quan gì đến chất lượng, và đó là chỗ bạn nên hỏi kỹ.

Cơ sở thật và chiêu dựa lòng thương khác nhau ở đâu

Không có dấu hiệu nào chắc chắn tuyệt đối, nhưng khi đặt cạnh nhau, khác biệt thường khá rõ. Bảng dưới tổng hợp những điểm dễ quan sát.

Điểm quan sátCơ sở làm thật thườngDấu hiệu đáng ngờ
Thông tin cơ sởNói được tên, địa chỉ cụ thể, bạn có thể đến xemChỉ có tên chung chung, địa chỉ mơ hồ, "ở tỉnh xa"
Người khuyết tậtLà người làm ra sản phẩm, được trả côngChỉ xuất hiện trong ảnh hoặc được đưa đi theo để gây thương cảm
Giá bánTương xứng chất lượng, có thể cao hơn chợ một chútGấp nhiều lần giá trị, không chịu bán lẻ một món
Khi bạn từ chốiCảm ơn rồi điNài nỉ, nói nặng, nán lại không chịu đi
Khi bạn hỏi thêmVui vẻ trả lời, có khi mời đến tham quanLảng tránh, đổi chủ đề, giục mua nhanh
Sản phẩmCó thể không đều nhưng thấy rõ làm thủ côngHàng làm hàng loạt, giống hệt hàng ngoài chợ

Một cơ sở thật cũng có thể cử người đi bán và có thể bán giá cao hơn ngoài chợ, vì họ phải trả công, trả mặt bằng và đào tạo. Điểm khác là họ chịu để bạn kiểm, còn chiêu dựa lòng thương thì sống nhờ việc bạn không kiểm.

Những câu nên hỏi trước khi mua

Hỏi không phải để bắt lỗi người bán, mà để bạn biết tiền của mình đi đâu. Hỏi nhẹ nhàng, giọng tò mò chứ không tra hỏi.

  • Sản phẩm này do cơ sở nào làm, ở xã, phường nào?
  • Trong giá bán, người làm ra sản phẩm được trả công thế nào?
  • Cơ sở có bán ở cửa hàng hay trang nào khác để lần sau mình mua trực tiếp không?
  • Mình mua một món thôi, giá một món là bao nhiêu?
  • Anh chị là người của cơ sở hay đi bán theo đơn hàng?
  • Mình có thể đến cơ sở xem hoặc đặt hàng số lượng lớn cho công ty không?

Câu hỏi cuối thường là phép thử rõ nhất. Cơ sở làm thật rất mừng khi có khách đặt số lượng lớn, vì đó là đơn hàng ổn định. Người bán theo chiêu thì thường không có ai để bạn đặt hàng sau buổi hôm đó.

Nếu người bán trả lời rõ ràng mà giá vẫn cao hơn bạn muốn trả, bạn hoàn toàn có thể mua một món thay vì cả bộ, hoặc cảm ơn và từ chối. Bạn không nợ ai một lần mua chỉ vì họ đã kể hoàn cảnh.

Người đứng trước mặt bạn có thể cũng là người bị lợi dụng

Khi nghi một chiêu bán hàng dựa lòng thương, người ta hay giận người đang đứng bán. Nhưng trong nhiều trường hợp, người đứng bán, nhất là người khuyết tật được đưa đi theo, chính là người bị lợi dụng nhiều nhất. Họ có thể bị đưa từ nơi khác đến, ở chung chỗ do người khác sắp xếp, phải nộp phần lớn số tiền thu được cuối ngày.

Vì vậy, nếu bạn quyết không mua, hãy từ chối bằng thái độ tôn trọng như với bất kỳ người bán hàng nào. Không mỉa mai, không quay phim rồi đăng lên mạng với lời bóc mẽ. Những đoạn phim như thế lan đi kèm khuôn mặt của một người khuyết tật, trong khi kẻ đứng sau không hề lộ diện.

Nếu bạn thấy dấu hiệu người khuyết tật hoặc trẻ em bị ép đi bán, bị đưa đến rồi đón đi theo giờ, không được tự do nói chuyện, đó là chuyện nên báo cho công an xã, phường nơi bạn thấy. Có trẻ em liên quan thì có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Bạn chỉ cần kể lại điều mình thấy, không cần tự điều tra.

Ở văn phòng hay quán ăn: chủ nơi đó nên làm gì

Chủ văn phòng, chủ quán, trưởng ban quản lý toà nhà có thể giúp nhân viên và khách khỏi khó xử mà vẫn giữ được sự tử tế với người bán.

  1. Thống nhất một quy ước chung, ví dụ không cho bán hàng gõ cửa từng bàn làm việc, và để bảo vệ, lễ tân nói rõ quy ước đó một cách lịch sự.
  2. Nếu muốn ủng hộ, công ty chọn hẳn một cơ sở mà mình đã kiểm, đặt hàng làm quà tặng, văn phòng phẩm hoặc đồ dùng định kỳ.
  3. Với quán ăn, chủ quán có thể nhẹ nhàng mời người bán đặt hàng lên bàn ra ngoài, nhất là khi khách tỏ ra khó chịu, và không cần tranh cãi.
  4. Ghi lại thời gian, hình thức nếu cùng một nhóm quay lại nhiều lần với những câu chuyện khác nhau, để khi cần có thông tin trao cho công an phường.
  5. Nhắc nhân viên rằng từ chối mua là quyền của họ và không ai bị đánh giá vì việc đó.

Một quy ước rõ ràng giúp nhân viên trẻ, những người ngại từ chối nhất, không phải bỏ tiền ra mỗi tuần chỉ vì không biết nói không. Nó cũng giúp người bán làm thật đỡ mất thời gian ở những nơi không có nhu cầu.

Ủng hộ người khuyết tật cách bền vững hơn

Một lần mua bút giá cao ở cửa văn phòng ít khi thay đổi được gì cho người khuyết tật. Điều giúp họ lâu dài là có việc làm ổn định, được trả công đúng, được đối xử như người lao động chứ không phải đối tượng để thương hại. Bạn có thể góp vào điều đó bằng nhiều cách nhỏ.

Nếu bạn biết một cơ sở, một hợp tác xã, một xưởng nhỏ có người khuyết tật làm việc, hãy mua hàng của họ vì sản phẩm tốt, giới thiệu cho bạn bè khi có nhu cầu thật. Nếu bạn là chủ doanh nghiệp, hãy nghĩ đến chuyện tuyển dụng người khuyết tật vào những vị trí họ làm được, điều chỉnh chỗ làm việc cho phù hợp. Nếu bạn làm ở nơi công cộng, để ý xem lối đi, nhà vệ sinh, quầy giao dịch có dùng được với người đi xe lăn không.

Cách nói cũng quan trọng. Khen một món đồ vì nó đẹp, nó bền, thay vì khen vì "người như thế mà làm được", là cách tôn trọng người làm ra nó. Ủng hộ tốt nhất là khi người được ủng hộ không phải đóng vai đáng thương để nhận được.

Đã mua rồi mới thấy mình bị lừa

Thường đây là khoản tiền không lớn, và cũng như với những lời xin giúp ngoài đường, phản ứng hợp lý là rút kinh nghiệm chứ không đuổi theo đòi lại. Bạn không cần thấy xấu hổ: chiêu này đánh vào lòng tốt, và lòng tốt của bạn không có lỗi.

Nếu bạn muốn cảnh báo đồng nghiệp hay hàng xóm, hãy mô tả cách thức, ví dụ "có người bán bút giá cao, nói là của trung tâm nhưng không nêu được địa chỉ", thay vì đăng ảnh người bán. Nếu cùng một nhóm quay lại nhiều lần, hoặc có dấu hiệu ép buộc người khuyết tật, thông tin bạn ghi lại sẽ có ích khi trao cho công an phường.

Và quan trọng hơn cả, đừng để một lần mua hớ khiến bạn nghi ngờ mọi cơ sở của người khuyết tật. Lần sau, thay vì mua ở cửa, bạn chủ động tìm một nơi mình kiểm được rồi mua ở đó. Lòng tốt được giữ lại, chỉ là đi qua một con đường chắc chắn hơn.

Một cách đơn giản là hỏi những người làm công tác xã hội ở xã, phường hoặc hội người khuyết tật ở địa phương xem quanh mình có cơ sở nào đang tạo việc làm cho người khuyết tật. Họ thường biết những xưởng nhỏ, những hộ làm nghề thủ công mà không bao giờ đi gõ cửa bán hàng. Đặt hàng ở đó, bạn biết người làm ra món đồ là ai và họ nhận được bao nhiêu.

Câu hỏi thường gặp

Mua hàng "ủng hộ" giá cao có phải là việc tốt không?

Có thể, nếu tiền đến được người làm ra sản phẩm. Vấn đề không phải là giá cao mà là bạn không biết phần chênh lệch đi đâu. Hỏi vài câu về cơ sở, mua một món thay vì cả bộ, hoặc mua trực tiếp ở cơ sở bạn đã kiểm là cách giữ cho việc tốt đúng là việc tốt.

Từ chối người khuyết tật bán hàng có bị coi là vô cảm không?

Không. Bạn từ chối mua một món hàng, không phải từ chối con người. Hãy từ chối lịch sự như với bất kỳ người bán nào, nhìn vào người đối diện và nói cảm ơn. Đối xử bình đẳng như vậy còn tôn trọng hơn mua vì thương hại.

Nhóm sinh viên bán hàng gây quỹ thì có đáng tin không?

Nhiều nhóm sinh viên làm thật cho câu lạc bộ, hoạt động tình nguyện của trường. Bạn có thể hỏi tên trường, tên câu lạc bộ và hoạt động cụ thể tiền sẽ dùng vào. Nhóm làm thật thường trả lời rõ và có trang của câu lạc bộ đăng lại hoạt động sau đó.

Công ty muốn đặt quà Tết từ cơ sở của người khuyết tật thì bắt đầu thế nào?

Bắt đầu từ những cơ sở trong tỉnh mình mà có người quen đã từng mua hoặc đến thăm. Đến xem tận nơi, hỏi về cách trả công, năng lực làm đơn số lượng lớn, thời gian giao. Đặt thử một đơn nhỏ trước, rồi mới đặt đơn lớn và đặt định kỳ.

Thấy người khuyết tật có vẻ bị ép đi bán thì báo ai?

Bạn có thể báo công an xã, phường nơi bạn thấy sự việc, mô tả thời gian, địa điểm, đặc điểm của người bán và người đưa đón nếu có. Nếu có trẻ em liên quan, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Nếu có nguy hiểm ngay trước mắt, gọi 113.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138